Ai thắng ai trong ván bài của Cézanne?

Nguyễn Đình Đăng

Paul Cézanne, Những người chơi bài và cô gái, nằm trong loạt tranh chơi bài của họa sĩ.

Cézanne không chỉ coi hình là nền tảng cơ bản của bố cục, mà còn tiến một bước xa hơn. Ông khai triển hình thành dãy các hình cơ bản trong hình học không gian là hình trụ, hình cầu, hình nón, hay của hình học phẳng là hình chữ nhật, hình tròn, hình tam giác. Trong tranh của ông, cái cây biến thành hình trụ, quả táo thành hình cầu màu sắc v.v… Cách phân tích hình thành các hình cơ bản trong hình học, và cách phết màu thành từng mảng của ông đã đóng vai trò quan trọng trong việc tạo hứng khởi cho Chủ nghĩa Lập Thể trong hội họa t.k. 20. Coi Cézanne như tổ nghề, Braque, Picasso và nhiều họa sĩ Lập Thể khác thường lấy cảm hứng từ bố cục hình học, hòa sắc và phối cảnh của Cézanne.

Để vẽ loạt tranh 5 bức những người chơi bài, Cézanne đã mượn motive của các tiền bối trong hội họa Hà lan, Pháp, Ý thế kỷ 16 – 17. Tuy nhiên Cézanne đã bỏ qua kịch tính tâm lý, sự dẫn chuyện, mà thay vào đó bằng những khuôn mặt trơ như đá và sự tinh giản về quang cảnh. Trong bức tranh vẽ hai người chơi bài mà Quatar đã mua với giá 250 triệu USD, Cézanne dường như chỉ quan tâm tới hình. Bức tranh đầy các hình cơ bản trong hình học như đã nói ở trên. Bố cục của bức tranh khá đối xứng với chai rượu ở giữa chia đôi bức tranh, đồng thời làm ranh giới giữa hai đối thủ. Nếu gấp bức tranh theo đường thẳng kẻ dọc vô hình trên chai rượu, hình người bên phải sẽ trùng vị trí hình bên trái, tuy đó không phải là đối xứng gương, mà có sự phá vỡ đối xứng. Điều này cho thấy Cézanne nắm rất vững nguyên tắc đối xứng của mỹ thuật cổ điển. Hai nửa tranh cũng đối xứng – tương phản về hòa sắc: Người bên phải sáng, cầm cỗ bài tối, trong khi người bên trái tối, cầm cỗ bài sáng.

Paul Cézanne, Những người chơi bài, bức hoàng gia Qatar mua.

Kịch tính đã được Cézanne giải quyết bằng bố cục. Kích thước của hai người chơi bài không giống nhau. Người bên trái có vẻ là một tay chơi sành sỏi: anh ta vừa chơi vừa phì phèo tẩu thuốc, có vẻ thoải mái, lạnh lùng, với hai cùi tay thả lỏng thấp hơn mép bàn. Anh ta cũng được vẽ bằng hòa sắc lạnh và tối hơn. Dáng ngồi của anh ta thẳng, dựa sát vào lưng ghế, gần như vuông góc với đường ngang của một cái giá hay bệ cửa trên nền đằng sau. Đầu anh ta cao hơn hẳn đầu người bên phải. Người này có dáng ngồi khom về phía trước, vẻ căng thẳng, lo lắng. Hòa sắc sáng và cơ thể chắc nịch của người bên phải khiến anh ta trông gần với người xem hơn.

Mũ của hai người cũng khác. Người bên trái đội một chiếc mũ cao hình trụ, kiểu mũ của thị dân phong lưu, trông nhẹ nhõm như che chở cho một cái đầu với tư duy thanh thoát, tỉnh táo, trong khi người bên phải đội chiếc mũ nom như mũ nông dân, bẹp xuống, hình nón cụt ngoại tiếp cái đầu hình cầu (Nếu nhìn kỹ sẽ thấy một hình nón, hay tam giác với đáy là vành mũ còn đỉnh ở mép trên của bức tranh), vẻ mặt đỏ như ngấm men rượu, trông có vẻ chất phác và nóng nảy hơn. Người bên trái có mái tóc kiểu cách với mai dài được xén theo mode, ôm quanh vành tai cân đối thông minh, trong khi người bên phải có mái tóc cắt bình thường, một cái cổ lực lưỡng và một vành tai méo mó như của một võ sĩ đánh boxing.

Mũ người ngồi bên trái.

Mũ người ngồi bên phải.

Cách cầm quân bài của hai người cũng không giống nhau. Tay chơi bên trái xoè quân bài như cái quạt, tỏ rõ lối chơi thuộc hạng… chuyên nghiệp, quân bài của anh ta sáng sủa, màu của các quân bài trông rõ ràng, trong khi người bên phải cầm cỗ bài một cách khá vụng về, quân bài của anh ta xám. Mép khăn bàn bên trái buông thẳng xuống, hòa điệu với dáng ngồi thẳng đứng, bình tĩnh của tay chơi bên trái, trong khi mép khăn bàn bên phải xòe ra, như đâm vào bụng người bên phải.

Như vậy, chỉ bằng tạo hình, bố cục, hòa sắc, Cézanne dường như gợi ý cho người xem ai sẽ thắng ai trong ván bài này. Người ngồi bên trái, vẻ tay chơi sành sỏi, mang chất khôn ngoan kiểu thị dân tư sản đang ở thế thượng phong, trong khi người bên phải ngờ nghệch, nóng nảy, mang chất nông dân chất phác chắc sẽ thua. Phải chăng đó cũng là một lý do khiến đây là bức tranh đen tối nhất trong series 5 bức vẽ những người chơi bài của Cézanne – đen tối nhất không chỉ đơn thuần trong hòa sắc?

Bản đăng tại SOI ngày 16/7/2012.


%d bloggers like this: