Palette sơn dầu

Nguyễn Đình Đăng

1. Lịch sử palette

Palette vốn là một trong những hoạ cụ không thể thiếu của hoạ sĩ vẽ màu.

Nhưng dường như vào thời tiền sử và cố đại các hoạ sĩ đã không dùng palette, vì mặc dù đào bới không ít, cho tới nay người ta vẫn chưa tìm được một bằng chứng nào về palette vào những thời xa xưa đó cả.

Khai quật tại Blombos ở Nam Phi vào năm 2008 cho thấy cách đây 100 ngàn năm người tiển sử đã từng dùng các vỏ bào ngư đựng bột màu và xương làm bút vẽ.

Vỏ bào ngư đựng bột màu vàng đất (ochre) và “bút vẽ” bằng xương 100 ngàn năm tuổi được tìm thấy trong hang Blombos tại Nam Phi

Vỏ bào ngư đựng bột màu vàng đất (ochre) và “bút vẽ” bằng xương 100 ngàn năm tuổi được tìm thấy trong hang Blombos tại Nam Phi

Truyền thống này có vẻ như đã kéo dài tới tận thời Trung Cổ. Hầu hết hình vẽ hoạ sĩ thời Trung Cổ đang làm việc đều có vẽ cả màu đựng trong các vỏ ốc, vỏ sò, hay thố nông lòng, ví dụ như 9 thố đựng 9 màu khác nhau trong một hình minh hoạ của Bách khoa toàn thư Anh vào t.k. XIV.

London, Thư viện Anh. Royal 6 E. VI, f. 329. Theo Jonathan Alexander, Các hoạ sĩ minh hoạ thời Trung Cổ và các phương pháp làm việc của họ (New Haven và London: NXB Đại học Yale, 1992), hình 59, trang 40.

London, Thư viện Anh. Royal 6 E. VI, f. 329. Theo Jonathan Alexander, Các hoạ sĩ minh hoạ thời Trung Cổ và các phương pháp làm việc của họ (New Haven và London: NXB Đại học Yale, 1992), hình 59, trang 40.

Tới cuối t.k. XV mới xuất hiện các bằng chứng hoạ sĩ dùng palette, ví dụ trong cuốn sách “Những phụ nữ danh giá” (De Mulieribus Claris) của Boccaccio, xuất bản lần đầu vào khoảng 1374, với các bản in đầu tiên kèm minh hoạ xuất hiện vào t.k. XV. Hai hình minh hoạ trích từ cuốn sách này đều mô tả hai nữ hoạ sĩ Marcia và Tamaris dùng cùng một loại palette. Hình minh hoạ Marcia bật mí rằng màu vẽ nữ hoạ sĩ trong tranh dùng chắc phải là gốc dầu vì chúng bám trên palette đặt nghiêng mà không bị chảy xuống. Ngoài ra không thấy một lọ hay cốc đựng nước nào đề hoạ sĩ rửa bút. Hoạ sĩ cũng dùng một lúc vài chiếc bút. Bên cạnh Tamaris lại còn một đồ đệ đang nghiền màu. Marcia đựng màu đã nghiền trong các vỏ sò. Các dấu hiệu này mách bảo chúng ta rằng hai nữ hoạ sĩ trong hình minh hoạ đang vẽ bằng màu sơn dầu. Vào thời đó người ta nghiền sơn dầu đựng trong vỏ sò đề dùng ngay hoặc chứa trong bong bóng lợn, buộc chặt để dùng dần. Khi nào dùng, lấy kim châm thủng bong bóng lợn rồi bóp màu ra. Dĩ nhiên đây chỉ là hình dung của hoạ sĩ minh hoạ đầu thời Phục Hưng về các tiền bối thời cổ đại của họ, bởi Marcia sống vào thời La Mã còn Tamaris vào thời Hy Lạp cổ đại.

Marcia đang soi gương vẽ chân dung tự hoạ. Minh hoạ từ bản thảo cuốn De Mulieribus Claris của Boccaccio vào đầu t.k. XV

Marcia đang soi gương vẽ chân dung tự hoạ. Minh hoạ từ bản thảo cuốn De Mulieribus Claris của Boccaccio vào đầu t.k. XV

Tamaris vẽ Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng. Bên cạnh là một đồ đệ đang nghiền màu. Minh hoạ trong cuốn De Mulieribus Claris của Boccaccio vào đầu t.k. XV

Tamaris vẽ Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng. Bên cạnh là một đồ đệ đang nghiền màu. Minh hoạ trong cuốn De Mulieribus Claris của Boccaccio vào đầu t.k. XV

Tới những năm cuối 1460 đã xuất hiện mô tả đầu tiên trong các ghi chép của các công tước xứ Bourgogne về những chiếc palette như “những thớt gỗ để hoạ sĩ đặt màu lên và cầm trên tay khi vẽ“. Chân dung họa sĩ Flemish Hans Bol (1534 – 1593) khắc hoạ ông này cầm một palette hình bầu dục, gần giống như palette ta dùng ngày nay. Palette có một lỗ để ngoắc ngón tay cái và chỗ khoét lõm để hoạ sĩ vừa cầm palette vừa giữ được vài cây bút vẽ dự trữ. Các đụn màu rải trên mặt palette có vẻ như màu nguyên.

Chân dung Hans Bol (1534 - 1593)

Chân dung Hans Bol (1534 – 1593)

2. Hình dạng và chất liệu palette

Kỹ thuật vẽ sơn dầu nhiều lớp cho phép các hoạ sĩ Phục Hưng và Baroque dùng một bảng màu rất hạn chế, với không quá 3 – 4 màu khi vẽ lót, như trắng chì, lục đất, ochre, umber hoặc nâu đỏ đất. Vì thế các palette được vẽ trong các chân dung tự hoạ của các hoạ sĩ thời kỳ này thường khá nhỏ. Palette trong chân dung tự hoạ cùa nữ hoạ sĩ Ý Sofonisba Anguissola (1530 – 1625) chỉ có 6 màu.

Sofonisba Anguissola (1530 - 1625) Tự hoạ (1556)

Sofonisba Anguissola (1530 – 1625)
Tự hoạ (1556)

Trong cuốn “Những cơ sở đầu tiên của hội hoạ thực hành” (Les Premiers élément de la peinture pratique), xuất bản năm 1684, hoạ sĩ, nhà phê bình nghệ thuật kiêm chính trị gia người Pháp Roger de Piles (1635 – 1709), đồng thời cũng là người đã đặt ra bảng chấm điểm danh hoạ (Xem chú giải [1]), khuyên nên đặt 8 màu chủ lên palette theo thứ tự như sau:
1. Trắng chì, 2. Vàng đất, 3. Nâu đỏ, 4. Laque (đỏ thiên thảo), 5 – Vàng, 6 – Lục đất, 7- Nâu umber, 8 – Đen xương
theo hướng ngược chiểu kim đồng hồ trên vành ngoài (Hình dưới)

Thứ tự sắp xếp màu chủ trên palette của Roger de Piles

Thứ tự sắp xếp màu chủ trên palette của Roger de Piles

Cũng theo Roger de Piles, palette tốt phải dày ở gần lỗ tra ngón cái, mỏng về phía đuôi bởi như thế khi cầm sẽ nhẹ và thuận tiện hơn. Gỗ làm palette không được xốp, phải đồng nhất và rắn chắc. Lỗ tra ngón tay cái phải có độ rộng tỉ lệ thuận với diện tích của palette. Một palette rộng mà lỗ tra ngón tay cái nhỏ sẽ làm mỏi tay, còn một palette nhỏ mà lỗ này rộng sẽ khiến tay cầm palette không được chặt. Hình chuẩn nhất và thuận tiện nhất cho palette là hình bầu dục hơi dài. Tuy nhiên cũng có palette hình chữ nhật và những hình khác, tùy sở thích và trí tưởng tượng của người dùng. Dưới đây là mẫu 2 palette kinh điển trong sách của Roger de Piles.

Mẫu palette hình bầu dục và hình chữ nhật trong sách của Roger de Piles

Mẫu palette hình bầu dục và hình chữ nhật trong sách của Roger de Piles

Nhiều bức sơn dầu t.k. XVII là minh chứng cho hình dạng và cách sắp xếp màu trên palette như Roger de Piles đã mô tả, ví dụ bức “Pictura” (Một biểu tượng hội họa) của hoạ sĩ Hà Lan Frans van de Mieris (1635 – 1681), học trò xuất sắc của danh hoạ Gerrit Dou (1613 – 1675), từng được sư phụ Gerrit Dou coi là “hoàng tử” trong số các học trò của ông.

Frans van de Mieris Pictura (Một biểu tượng hội họa) (1661) sơn dầu trên đồng, 12.7 x 8.9 cm

Frans van de Mieris
Pictura (Một biểu tượng hội họa) (1661)
sơn dầu trên đồng, 12.7 x 8.9 cm

Từ t.k. XIX, hầu hết các hoạ sĩ không vẽ theo kỹ thuật nhiều lớp dùng hòa sắc quang học nữa. Bằng phương pháp vẽ trực tiếp, nay đã trở thành phổ biến, hoạ sĩ trộn tất cả các hòa sắc cho tranh trên palette. Vì thế họ cần một palette rộng hơn nhiều so với các palette tí hon trong tay các bậc thầy cổ điển. Ví dụ Ilya Repin (1844 – 1930) đã thuê thợ thửa hẳn một palette lớn, kèm cả ngăn đựng hoạ cụ để ông đeo trước bụng khi vẽ, cho đỡ phải cầm mỏi tay, hoặc phải lom khom cúi xuống trộn màu.

Palette của Ilya Repin (trái) cùng chính chủ (phải)

Palette của Ilya Repin (trái) cùng chính chủ (phải)

Roger de Piles khuyên trước khi dùng, cần tẩm palette gỗ bằng dầu hạt óc chó, hoặc một dầu khô khác như dầu lanh, rồi để khô từ 3 tuần tới 1 tháng, nếu không màu sẽ thấm vào gỗ, để lại những vết bẩn trên palette. Cũng theo Roger de Piles, sạch sẽ là tối cần thiết trong hội hoạ sơn dầu – một yêu cầu có vẻ xa lạ với nhiều hoạ sĩ thế kỷ XX và XXI. Vì thế phải lau chùi palette sau mỗi buổi vẽ. Những màu còn thừa cần được đặt sang một palette khác nếu sáng hôm sau lại dùng tiếp. Nếu hôm sau chưa dùng ngay thì phải phết các màu thừa, nhưng khô nhanh, như trắng chì, umber, vàng chì v.v., lên một miếng kính rồi ngâm vào chậu nước (để hoàn toàn cách li màu sơn dầu tiếp xúc với oxygen trong không khí – tác nhân làm sơn dầu khô do oxy hóa tự động). Khi dùng thì lại lôi miếng kính ra khỏi chậu nước vào lấy dao gạt màu sang palette. Sau khi đã dọn màu thừa như vậy rồi, phải dùng giẻ tẩm dầu lau sạch palette cho đến khi không còn vết bẩn dính vào giẻ nữa.

Palette cầm tay tốt phải cứng, nhẵn, không thấm dầu, không bị cong vênh theo thời gian, không bi xước mạnh khi dùng dao cạo màu khô bám vào, phải nhẹ và cân bằng để dễ cầm lên tay, và có thể cầm lâu mà ngón cái không mỏi, dễ nhấc lên đặt xuống. Palette bằng kính, gốm rất phẳng, cứng, nhẵn, nhưng nặng, khó cầm; chẳng may đánh rơi có thể vỡ. Palette bằng chất dẻo (như nhựa plexiglass, acrylic) dễ bị xước nhiều nếu dùng dao cạo màu khô dính trên mặt. Palette kim loại phải được tráng men để khỏi phản ứng với màu nhưng nếu dùng dao cạo màu trên palette âm thanh do cọ xát kim loại phát ra sẽ rất ghê tai. Ngoài ra, nếu palette trơn quá, màu trộn với medium sẽ khó bám, khi nghiêng palette, màu và medium sẽ chảy xuống.

Có lẽ vì thế gỗ là nguyên liệu phổ biến nhất để làm palette. Palette gỗ thường có màu vàng đất tối hoặc màu nâu, phù hợp với nền lót trên canvas được vẽ theo kỹ thuật nhiều lớp. Vì thế màu trên nền palette cho cảm nhận gần giống với màu phết lên nền lót trên canvas. Đó là một lý do nữa khiến palette gỗ trở thành truyền thống. Từ cuối t.k. XIX – đầu t.k. XX hoạ sĩ thường vẽ trên nền canvas trắng hoặc sáng, vì thế palette bằng kính, chất dẻo, gốm, sứ màu sáng cũng được ưa chuộng. Ngày nay người ta còn làm cả palette giấy dùng một lần, tức một tập gồm 40 – 50 tờ giấy hình palette, không thấm sơn. Sau mỗi lần dùng có thể bóc một tờ vứt đi, đỡ phải lau chùi. Song loại palette này vừa không tiết kiệm, lại vừa không thọ. Hơn nữa, khó giữ lại màu thừa (Xem promotion video tại đây). Hoạ sĩ vẽ phong cảnh ưa dùng hoạ cụ gọn nhẹ, dễ mang vác. Palette gấp được làm để cho vào hộp màu, tiện mang đi vẽ ngoài trời. Khi gấp vào, núm nhựa ở hai góc ngoài và bản lề tại chỗ gập khiến màu trên palette không dính vào nhau và vào mặt hộp màu.

Palette gỗ hình bầu dục (phải) và hình chữ nhật (phải)

Palette gỗ hình bầu dục (phải) và hình chữ nhật (phải)

Palette cỡ lớn cho chuyên gia: hình bầu dục (phải), và palette hình quả thận (trái) của hãng Holbein Japan, có đệm cho êm ngón cái, dày phía lỗ, mỏng ngoài dìa để cầm cho thăng bằng và nhẹ như Roger Piles đã khuyên.

Palette cỡ lớn cho chuyên gia: hình bầu dục (phải), và palette hình quả thận (trái) của hãng Holbein Japan, có đệm cho êm ngón cái, dày phía lỗ, mỏng ngoài dìa để cầm cho thăng bằng và nhẹ như Roger Piles đã khuyên.

Palette kim loại (trái) và palette giấy (phải)

Palette kim loại (trái) và palette giấy (phải)

Palette gấp

Palette gấp

Palette gỗ được làm từ nhiều loại gỗ như mahogany (dái ngựa), phong (maple), bạch dương (birch), v.v. Palette gỗ rẻ tiền nhất thường là loại palette bằng gỗ dán, hoặc MDF (medium density fierboard hay gỗ vụn ép) trên mặt được dán một lớp gỗ dày khoảng 3mm (wood veneer).

Palette của hãng Holbein Japan được làm từ gỗ cây shyurizakura (朱利桜) từ Hokkaido, nhẹ, cứng, không cong vênh, không nứt. Người Nhật rất quý rừng, hầu như không chặt cây của mình, chủ yếu nhập khẩu gỗ từ nước ngoài để xây dựng nhà cửa v.v. Cho nên khi họ đã phải đốn shyurizakura từ Hokkaido để làm palette thì chắc họ không tìm ra thứ gỗ nào tốt hơn cho việc này. Do vậy chớ ngạc nhiên vì sao palette của Holbein Japan giá cao:

Palette bầu dục cho chuyên gia No 2 (46 x 31.9 cm): 12,200 yen;

Palette hình quả thận:
No 4 (50.4 x 35.5 cm): 15,600 yen,
No 5 (54 x 34 cm): 17,300 yen,
No 6 (57.5 x 36.6 cm): 19,600 yen.

Palette chữ nhật giá mềm hơn (kích thước xấp xỉ canvas chuẩn F):
SM (21.9 x 15.7 cm): 2,200 yen,
No 3 (28 x 22 cm): 2,700 yen,
No 4 (34 x 24 cm): 3,450 yen,
No 6 (42 x 31.5 cm): 8,000 yen.

Các giá này chưa kể 8% thuế tiêu thụ và là giá list của hãng. Giá bán ra tại cửa hàng có thể rẻ hơn một chút.

3. Cách cầm palette

Cầm ngược palette sẽ chóng mỏi tay. Kết quả là sẽ đặt palette xuống, bị ngắt quãng liên tục trong khi vẽ vì phải ngửng lên cúi xuống trộn màu và lấy màu từ palette.

Đừng dùng nhầm mặt palette, nhất là palette gấp, vì nếu bôi màu lên mặt dưới của palette gấp thì khi gấp lại, cho vào hộp, mặt có màu sẽ quay ra ngoài, dính bẩn, mất tác dụng của palette gấp.

Lỗ tra ngón tay cái của palette chuyên nghiệp không đơn thuần được đục thẳng xuống mặt gỗ. Chiều dày bên trong, quanh thành lỗ, không vuông góc với mặt palette, mà vát về một phía, để áp sát vào ngón tay cái, theo chiều cầm palette. Vì thế nếu cầm palette ngược chiều, thành lỗ sẽ cứa vào ngón tay. Đó là chưa kể một số palette xịn còn có đệm cạnh thành lỗ cho êm ngón cái, nếu cầm ngược, đệm sẽ vô tác dụng, thậm chí còn phản tác dụng, tùy theo cầm ngược như thế nào.

Cầm palette đúng (phải) và sai (trái)

Cầm palette đúng (phải) và sai (trái)

Cầm palette đúng (phải) và sai (trái)

Cầm palette đúng (phải) và sai (trái)

11694094_1609695799289314_4790201482966989489_n

Tự hoạ của Velázquez từ “Las Meninas” (1656)

Vicente López y Portaña (1772 - 1850) Chân dung Francisco Goya (1826) sơn dầu, 93 x 75 cm, Prado

Vicente López y Portaña (1772 – 1850)
Chân dung Francisco Goya (1826)
sơn dầu, 93 x 75 cm, Prado

Một palette tốt, được lau chùi sạch sẽ sau mỗi lần vẽ, có thể dùng được suốt đời. Các lớp dầu khô bám trên mặt palette sau nhiều năm khiến palette nhẵn bóng như đá cẩm thạch, nhưng vẫn giữ được màu, không bị trôi. Người viết bài này dùng một palette bầu dục cỡ F3 (22.7 x 21 cm) bằng gỗ shyurizakura, đã 20 năm nay mà vẫn rất tốt, không hề cong, xước.

Palette bầu dục bằng gỗ shyurizakura của Nguyễn Đình Đăng Trích đoạn từ bức

Palette bầu dục bằng gỗ shyurizakura của Nguyễn Đình Đăng
Trích đoạn từ bức “Vòi rồng” (2013)

Trên đây chỉ là các hình dạng phổ biến của palette truyền thống. Thị trường hoạ phẩm ngày nay không thiếu các hình dạng hay ho khác. Có cả palette cho người cầm palette tay phải, vẽ tay trái.

Xavier de Langlais (1906 – 1975), hoạ sĩ Pháp, giáo sư Ecole des Beaux-Arts ở Rennes, tác giả cuốn “La technique de la peinture à l’huile”, đã sáng chế ra palette cân bằng, dựa trên tỉ lệ vàng.

Palette do Xavier de Langlais thiết kế

Palette do Xavier de Langlais thiết kế

Hoạ sĩ Mỹ Norman Rockwell (1894 – 1978) thường vẽ từ ảnh trên nền canvas trắng nên ông ưa dùng palette trắng tinh, được thiết kế như một giá để bản nhạc của nhạc trưởng.

Palette của Norman Rockwell (trái) và chính chủ (phải)

Palette của Norman Rockwell (trái) và chính chủ (phải)

Để khắc phục bệnh đau lưng phát sinh do phải cúi liên tục trộn màu khi vẽ, hoạ sĩ Mỹ David Kassan (sinh năm 1977) đã dựng đứng palette để sát mặt canvas. Nay chàng rao bán trên internet kiểu palette song song này (parallel palette), được thiết kế như iPhone, giá 120 USD/chiếc, chỉ còn thua giá palette cho chuyên gia của Holbein Japan.

David Kassan và chiếc palette song song của chàng

David Kassan và chiếc palette song song của chàng

Lại có những hoạ sĩ hăng say cách tân như Willem de Kooning (1904 – 1997), đã trộn dầu ăn (safflower hay dầu rum) và sơn cửa vào sơn dầu, đựng trong bát để vẽ, chỉ còn thiếu đựng bằng vỏ sò nữa là y chang các tiền bối thời Tiền sử và Trung Cổ, đặt dấu chấm hết cho palette, và cùng với nó là toàn bộ kỹ thuật vẽ sơn dầu của các bậc thầy cổ điển.

Willem de Kooning trộn dầu ăn với sơn dầu trong bát để vẽ (1971)

Willem de Kooning trộn dầu ăn với sơn dầu trong bát để vẽ (1971)

3.08.2015

___________

Chú giải:

[1] Trong cuốn “Cours de peinture par principes avec un balance de peintres” (1708), Roger de Piles đã đăng một danh sách 56 danh hoạ mà tác phẩm của họ ông đã nhìn thấy tận mắt trong những chuyến chu du trong đời mình. Trong danh sách này de Piles chấm điểm mỗi danh hoạ theo 4 khả năng về bố cục, hình hoạ, hòa sắc, và độ biểu cảm với thang điểm từ 0 đến 18. Raphael và Rubens được de Piles đánh giá cao nhất trong khi Giovanni Bellini và Caravaggio được de Piles cho điểm cao về hòa sắc, nhưng bị 0 điểm về biểu cảm.

Dưới đây là danh sách và điểm số của vài danh hoạ từ bảng điểm của Roger de Piles:

Screen Shot 2015-08-01 at 7.38.44 PM

Noi gương tiền bối, 240 năm sau, Salvador Dalí cũng công bố bảng chấm điểm hoạ sĩ vào năm 1948:

11813495_1609366242655603_8132248840618011372_n

___________________________

Các chuyên khảo về kỹ thuật vẽ sơn dầu và màu sắc của Nguyễn Đình Đăng:

1. Sơ lược về kỹ thuật vẽ sơn dầu

2. Nền móng của tranh sơn dầu

3. Màu trắng của sơn dầu

4. Bí mật của màu sắc

5. Dùng sơn dầu nhãn hiệu nào?

6. Chất kết dính và dung môi của sơn dầu

7. Một giáo trình dạy nhiều cái sai

8. Hội họa sơn dầu: thịnh và suy

9. Phương pháp vẽ sơn dầu nhiều lớp

10. Các công thức bí mật

11. Bút vẽ sơn dầu

12. Màu sơn dầu

13. Dung dịch alkyd và tempera grassa

14. Đóng gói tranh sơn dầu

15. Khung căng vải vẽ

16. Palette sơn dầu
________________

© Nguyễn Đình Đăng – Tác giả giữ bản quyền. Các chuyên khảo này được viết với mục đích phổ biến kiến thức và kinh nghiệm. Bạn đọc có thể lưu giữ để sử dụng cho cá nhân mình. Mọi hình thức sử dụng khác như in ấn, sao chép lại các bài viết này, dù là một phần hay toàn bộ, để phát hành trong các ấn phẩm như sách, báo chí, luận văn, hay nhằm mục đích thương mại (kể cả tại các trang thư viện điện tử trên internet mà để đọc được hay tải xuống người đọc phải trả tiền để mở tài khoản) v.v. đều vi phạm bản quyền nếu không nhận được sự đồng ý bằng văn bản của tác giả.

Một phản hồi to “Palette sơn dầu”

  1. Trần Trọng Thắng (@Thang_Art) Says:

    Thông tin rất thú vị. Xin phép anh được chia sẻ.

Phản hồi của bạn:

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: