Giotto

Nguyễn Đình Đăng

Nghệ thuật châu Âu đã từng trải qua thời kỳ cực thịnh đầu tiên cách đây khoảng 2500 năm: Thời kỳ Cổ điển trong nghệ thuật Hy Lạp cổ đại (t.k. V – IV tr CN), khi lần đầu tiên nền dân chủ thay thế sự thống trị của giới quý tộc. Nghệ thuật cổ điển Hy Lạp dường như có lúc đã đạt được phong cách tuyệt đối của nghệ thuật phi nhân cách, trong đó mọi cá tính cao nhất của cái đẹp tan chảy, hòa thành vẻ đẹp hoàn hảo, tinh khiết và trong vắt như nước nguồn. Trong các tác phẩm điêu khắc ở đền Parthenon, cá tính của các pho tượng đã được xóa bỏ, khiến chúng trở thành những sáng tạo của chính nghệ thuật hơn là tác phẩm của nghệ sĩ. Thiên tài Phidias đã thổi vào các kiệt tác của mình, không phải là linh hồn của cá nhân ông, mà là linh hồn phổ quát.

886243_1655138021411758_5682729606638714467_o

Trích đoạn trán tường đển Parthenon (do Phidias chỉ đạo, 447 – 438 tr CN)

Nhưng sau khi Ki-tô giáo ra đời, những khắt khe tôn giáo đã đẩy nghệ thuật vào đêm trường Trung cổ kéo dài khoảng một ngàn năm. Những hình người khỏa thân hài hòa thanh cao gần gũi với hiện thực và tự nhiên đã bị thay thế bởi những hình Đức Chúa và các tín đồ lép kẹp, cứng đờ trong các nếp vải ước lệ.

Từ đầu t.k. XIII, bị phong cách Byzantine lấn át,nghệ thuật tại Ý đã sa sút tới mức hoàn toàn xa rời hiện thực. Các hoạ sĩ thảy đều vẽ theo khuôn mẫu tranh icon Byzantine. Người đầu tiên đã đốt lên ngọn đuốc hội hoạ trong màn đêm Trung cổ là Cimabue.

Giovanni Cimabue ra đời năm 1240 trong một gia đình danh giá tại Florence. Được gửi vào tu viện Santa Maria Novella học, cậu bé Giovanni suốt ngày chỉ vẽ và thường trốn học chạy ra ngoài xem các hoạ sĩ Hy Lạp, khi đó được thuê phục chế tu viện này. Nhận thấy năng khiếu của cậu bé, cha cậu đã gửi luôn cậu cho các hoạ sĩ Hy Lạp này dạy. Giovanni tiến bộ rất nhanh cả về hình lẫn màu, và chẳng bao lâu đã vượt tất cảc cá ông thầy Hy Lạp vì những ông này chỉ cốt kiếm tiền, chỉ bám theo phong cách đã suy đồi của nghệ thuật Hy Lạp.

12465766_1655537471371813_1595442700720588221_o

Cimabue
Đóng đinh câu giút (1287 – 1288)
tempera trên ván gỗ, 448 x 390 cm, Basilica Santa Croce, Florence

Cimabue được mời vẽ trang trí các giáo đường tại Florence và Pisa. Ông là người tiên phong đưa hội hoạ thoát khỏi ước lệ trung cổ, hướng tới tự nhiên. Các hình người trong tranh ông trở nên sinh động hơn, được diễn khối, có bóng sáng tối. Danh tiếng của Cimabue nổi lên như cồn khiến ông trở nên kiêu căng ngạo mạn tới mức hễ có ai vạch ra, hoặc chính ông tìm thấy một lỗi nào trong tranh của mình, ông liền tự tay phá hủy toàn bộ tác phẩm, bất kể nó quý giá tới mức nào. Tuy vậy danh tiếng của Cimabue (1240 – 1302) cũng đã nhanh chóng bị một học trò của ông làm lu mờ. Học trò đó là Giotto.

*

Giotto sinh năm 1266 trong một gia đình nông dân làng Vespignano ở ngoại ô Florence. Từ nhỏ Giotto đã tỏ ra rất thông minh lanh lợi khiến cha và bà con xóm giềng đều rất yêu quý cậu. Năm lên 10 Giotto được cha giao chăn cừu. Suốt ngày, cậu bé vừa canh đàn cừu vừa lấy que vẽ lên đất những gì cậu nhìn thấy xung quanh.

Một hôm trong khi Giotto đang dùng một viên đá nhọn vẽ những con cừu trên mặt đất, một khách bộ hành dừng lại quan sát. Kinh ngạc trước tài vẽ của cậu bé, người khách lạ hỏi cậu có muốn theo học ông không. Giotto trả lời nếu cha đồng ý thì được. Người khách lạ đến gặp cha Giotto. Sau khi ông ta xưng danh và ngỏ lời muốn đưa Giotto về Florence để dạy thành hoạ sĩ, cha Giotto đã ưng thuận. Người khách lạ đó là chính là Cimabue.

Nhờ tài năng bẩm sinh và được Cimabue huấn luyện, chẳng mấy chốc Giotto không chỉ thoát khỏi lối vẽ thô thiển kiểu Hy Lạp trung cổ, mà ông còn làm hội hoạ đích thực hồi sinh bằng cách đưa vào tranh những hình người vẽ từ mẫu thực – một cách làm mà giới hoạ sĩ đã quên hoặc không đủ tài để thành công trong nhiều thế kỷ nay. Có lần, trong khi Cimabue vắng mặt, Giotto đã vẽ một con ruồi lên mũi một nhân vật trong bức bích họa Cimabue đang vẽ dở trong nhà nguyện. Con ruồi giống thật đến mức, khi quay lại, Cimabue tưởng đó là con ruồi thật, đã lấy tay xua mấy lần.

12401945_1655539471371613_8908685731898168894_o

Giotto
Chúa Jesus bị bắt (Cái hôn của Judas), từ 30 cảnh trong cuộc đời Chúa Jesus (1304 – 1306)
bích hoạ, 200 x 185 cm, nhà nguyện Scrovegni, Padua

Trong số các tác phẩm Giotto đã vẽ ở Florence có bích hoạ tại nhà nguyện Podestà thuộc Palazzo del Bargello. Trong bích hoạ này Giotto đã vẽ chân dung người bạn thân của mình, đại thi hào Dante Alighieri (1265 – 1321). Đây là chân dung đầu tiên của người được coi là cha của tiếng Ý, và là chân dung duy nhất của Dante được vẽ từ mẫu thực.

886385_1655119008080326_3290478166839145122_o

Giotto
Chân dung Dante (áo và mũ màu gụ)
trong trích đoạn bích hoạ tại nhà nguyện Podestà, Palazzo del Bargello (kh. 1335)

Sau bức bích hoạ này Giotto được mời vẽ bích hoạ tại tu viện Thánh Francis ở Assisi. Tác phẩm này đã khiến danh tiếng của Giotto bay tới Rome. Khi đó giáo hoàng Boniface đang phái sứ giả đi tìm danh hoạ vẽ cho tu viện San Pietro tại Rome. Sứ giả yêu cầu mỗi hoạ sĩ gửi vài bức tranh để đem về trình giáo hoàng. Khi sứ giả tới xưởng vẽ của Giotto ở Florence đề nghị ông gửi tranh cho giáo hoàng xem, Giotto nhúng bút lông vào vermilion, vẽ ngay một vòng tròn hoàn hảo lên giấy, rồi bảo sứ giả cầm về cho giáo hoàng. Sứ giả bối rối hỏi: “Chỉ có thế này thôi sao?” Giotto trả lời: “Quá đủ. Ông hãy đem nó cùng với các bức tranh các hoạ sĩ khác vẽ về trình đức giáo hoàng xem ngài có hiểu không.” Đức giáo hoàng cuối cùng đã chọn Giotto làm hoạ sĩ vẽ bức bích họa của tu viện. Từ câu chuyện này mà có câu ngạn ngữ nước đôi: “Cậu tròn hơn cả O của Giotto” (Tu sei più tondo dell’ O di Giotto) bởi, trong tiếng Tuscany, “tondo” vừa có nghĩa là vòng tròn hoàn hảo lại vừa có nghĩa là cù lần.

1919153_1655543921371168_2847525988265520126_n

Giotto
Thánh Francis giảng đạo cho chim (kh. 1295)
bích hoạ tại Basilica Thánh Francis ở Assisi

Hoàn thành bức bích hoạ tại tu viện San Pietro, Giotto được giáo hoàng trả 600 ducats vàng (một ducat vàng có 3.545 grams vàng 99.5%), và ban nhiều ân huệ khác, khiến danh tiếng của Giotto lan truyền khắp nước Ý.

Sau khi Giotto quay về Florence, vua Robert xứ Naples đã viết thư bảo con trai mình là Charles, vua xứ Calabria, khi đó đang ở Florence, phải tìm mọi cách mời bằng được Giotto về Naples. Giotto nghe tiếng vua Naples đã lâu nên vui mừng dọn tới Porte Reale ở Naples. Tại đây ông đã vẽ nhiều tranh cho nhà vua. Nhà vua rất quý Giotto và thường tới xưởng vẽ để trò chuyện với ông. Có lần nhà vua đặt Giotto vẽ một bức tranh tả vương quốc của mình. Giotto vẽ một con lừa đang thồ một chiếc vương miện lớn nặng trĩu trên lưng. Cạnh chân con lừa là cây quyền trượng cũng to lớn và nặng không kém. Khi nhà vua hỏi ý nghĩa bức tranh, Giotto trả lời đó chính là vương quốc đang mong chờ một quân vương mới.

12493439_1655680141357546_5951594911817479789_o

Giotto
Mai táng chúa Jesus, từ 30 cảnh trong cuộc đời Chúa Jesus (1304 – 1306)
bích hoạ, 200 x 185 cm, nhà nguyện Scrovegni, Padua

Một lần có một gã xuất thân hạ tiện tới đặt Giotto vẽ binh khí lên chiếc khiên của y như thể y là người dòng dõi hoàng tộc Pháp. Giotto phác thảo các binh khí lên chiếc khiên rồi bảo học trò hoàn thành nốt. Chiếc khiên được vẽ xong, gã khách hàng chê xấu, không chịu trả tiền. Giotto tức giận nói: “Ông bảo ta vẽ binh khí, thì ta đã vẽ tất cả binh khí đây. Ông có biết binh khí là cái gì không? Bản thân ông dùng binh khí gì? Ông xuất thân từ đâu ra? Tổ tiên ông là ai?” Gã kia kiện Giotto ra tòa, lấy cớ Giotto đã làm hỏng chiếc khiên của mình. Tại tòa Giotto đòi gã khách trả ông 2 florins (1 florin = 7 Florentine lire). Tòa phán gã khách phải chấp nhận chiếc khiên đã được vẽ và phải trả Giotto 6 lire.

12496071_1655545461371014_8496129896623885564_o

Tượng Giotto tại bảo tàng Uffizi ở Florence

Sinh thời Giotto là người có tướng mạo dị thường. Thi hào Boccaccio có lần nói thành Florence không có ai xấu xí hơn Giotto và còn cho biết tướng mạo các con của Giotto cũng không hơn gì cha. Trong một lần tới thăm Giotto vẽ bích hoạ tại nhà nguyện Scrovegni, Dante nhìn thấy các con của Giotto nghịch quanh giàn giáo, đã thốt lên: “Làm sao một người đã sáng tạo nên các bức hoạ tuyệt vời đến thế lại có thể đẻ ra những đứa con xấu xí như vậy?” Giotto hóm hỉnh trà lời: “Tôi sáng tạo ra chúng trong bóng tối.”
Giotto là hoạ sĩ đầu tiên có công nâng hội hoạ từ một nghề thủ công lên hàng một môn nghệ thuật khả kính. Vì thế ông được coi là cha đẻ của nghệ thuật hội hoạ.

12493521_1655698024689091_5769045814398497123_o

Giotto
Ngày phán xử cuối cùng (1304 – 1306)
bích hoạ, nhà nguyện Scrovegni, Padua.
Trong nhóm người ở góc trái bên dưới có chân dung được cho là tự hoạ của Giotto.

12489409_1655698368022390_7494795013544906734_o

Trái: Chân dung được cho là tự hoạ của Giotto (được đánh dấu trong khung đỏ).
Phải: Chân dung Giotto được phục dựng từ xương tìm thấy trong cuộc khai quật năm 1972.

Giotto qua đời ngày 8. 1. 1337. Trong một cuộc khai quật vào năm 1972 tại Santa Reparata, nguyên là giáo đường Florence, được cho là nơi chôn cất Giotto, người ta đã tìm thấy một bộ xương một người đàn ông khoảng 70 tuổi, thấp lùn, đầu to, mũi khoằm, một mắt lồi hơn mắt kia. Các kết quả nghiên cứu do nhà nhân chủng học Francesco Mallegni và các cộng sự công bố năm 2000 cho thấy đây là bộ xương của một hoạ sĩ vì ngấm nhiều arsenic, chì, đồng, kẽm, maganese, sắt, và nhiều chất khác thường có trong bột màu t.k. XIV. Xương cổ cho thấy người này hay ngẩng đầu nhìn lên trên (do vẽ các bích hoạ lớn). Răng cửa bị mòn phù hợp với cách thường xuyên dùng răng ngậm bút lông ngang miệng khi vẽ. Các nhà nghiên cứu Ý khẳng định đó là hài cốt của Giotto. Ngày 8.1. 2001, dưới sự chủ toạ của Hồng y Slivano Piovanelli, giáo chủ Florence, bộ hài cốt đã được long trọng cải táng tại đại giáo đường Santa Maria del Fiore, cạnh mộ của Brunelleschi (1377 – 1446) – kiến trúc sư thiên tài thời Phục Hưng, người đã khai sinh luật viễn cận tuyến tính [1].

Tuy vậy một số người khác lại tỏ ra rất hoài nghi. Giáo sư sử học Franklin Toker từ Đại học Pittsburgh nói chắc đó là xương của một gã đồ tể béo phị nào đó [2].

7.1.2016

________

[1] Sue Masterman, Italian painter buried 700 years after death, ABC News 8.1.2001.
[2] Post-gazette.com, Pitt archaeologist’s objections end plans for great artist’s ‘reburial’, 8.11.2000.

Thẻ:

Phản hồi của bạn:

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: