Bí mật của Vermeer

Nguyễn Đình Đăng

Sinh thời Salvador Dalí từng tuyên bố sẵn sàng cho cắt cả hai tai mình, miễn là được biết công thức chính xác của dung dịch mà Johannes Vermeer đã dùng để vẽ [1].

Ngày nay tuy công thức chính xác này vẫn còn là một câu hỏi chưa có trả lời, các nhà nghiên cứu tại National Gallery ở London đã khám phá ra nhiều chi tiết mới về kỹ thuật sơn dầu của Vermeer [2].

1) Canvas
Vermeer dùng canvas căng lên strainer – tức khung gỗ có các góc cố định. Thông thường khi gia cố lại các bức tranh cổ bằng cách dán chúng lên canvas mới, các nhà phục chế tháo tranh khỏi strainer nguyên thủy rồi rồi căng tranh lên strainer mới sau khi đã dán canvas, và loại bỏ strainer cũ đi. Trong số 36 bức tranh của Vermeer, bức “Người chơi guitar” là bức duy nhất chưa được gia cố lại bằng dán canvas như vậy. Vì thế bức này vẫn được căng trên strainer nguyên thủy, và được đóng vào strainer bằng đinh gỗ chứ không phải đinh kim loại.

12716172_1666743163584577_958296725658249447_o

Trái: Góc đưới mặt sau bức “Người chơi guitar” cho thấy strainer nguyên thủy của bức tranh. Phải: Đinh gỗ đóng trên mép canvas găm canvas vào strainer.

12716337_1666743966917830_4519438848496902906_o

Johannes Vermeer
Người chơi guitar (1670 – 1672)
sơn dầu, 53 x 46.3 cm

Các canvas của Vermeer được phủ một hoặc hai lớp nền. Lớp dưới màu xám nâu gồm trắng chì, phấn, pigment đất, đen xương và đen than, trộn với dầu lanh (linseed oil). Lớp trên sáng hơn, ngả nâu hồng vì chứa nhiều pigment đất và ít bột màu đen xương và than hơn.

12669412_1666738936918333_205529837918284045_n

Tiết diện mẫu sơn lấy từ phần vẽ đá hoa xám lát sàn trong bức “Người đàn bà trẻ đứng bên đàn virginal“. Phần dưới là lớp nền nâu xám, phần giữa là lớp nền sáng hơn chứa nhiều pigment đất nâu hồng và ít pigment đen hơn. Phần trên cùng là lớp màu sáng gồm trắng chì pha với một ít ultramarine và đen xương, được quết 2 lớp.

12719205_1666740660251494_2876136958889687837_o

Johannes Vermeer
Người đàn bà trẻ đứng bên đàn virginal (1670/1672)
sơn dầu, 51.7 x 45.2 cm

Sau khi Vermeer qua đời người ta tìm thấy trong xưởng của ông 10 canvas đã được căng sẵn và 6 ván gỗ chưa được vẽ. Đối với một hoạ sĩ chỉ vẽ 2 – 3 bức tranh mỗi năm như Vermeer việc tích trữ 10 canvas căng sẵn và 6 ván gỗ trong xưởng là một điều bất thường.

2) Dung dịch pha mầu
Lớp lót trong tranh Vermeer được vẽ dùng dầu lanh hoặc dầu hạt óc chó (walnut oil) được làm đặc qua xử lý nhiệt (sun-thickened). Trong bức “Nghệ thuật hội hoạ” (Hoạ sĩ trong xưởng vẽ) và “Người đàn bà trẻ đứng bên đàn virginal” Vermeer đã dùng dầu hạt óc chó để vẽ các chỗ impasto (dày và đặc) trắng vì dầu này ít ngả vàng, còn dầu lanh để vẽ các vùng tối. Trong bức “Cô gái đeo khuyên tai hạt trai” Vermeer chỉ dùng dầu lanh.

3) Bút pháp
Dùng kỹ thuật sơn dầu nhiều lớp, Vermeer thường không che hoàn toàn tone màu lót mà để nó hiện xuyên qua các lớp trên, thành một phần của hòa sắc chung.

12657325_1667357933523100_3160966611833592554_o

Nền nâu hiện bên dưới lớp màu lam trên váy trong bức “Cô nương ngồi trước đàn virginal

12697387_1667358590189701_7392768658165821271_o

Johannes Vermeer
Cô nương ngồi trước đàn virginal (1670/1672)
sơn dầu, 51.5 x 45.5 cm

Trong bức “Buổi học nhạc” Vermeer đã tạo ảo giác ánh sáng mờ chiếu qua kính bằng cách để lớp lót xám nâu lộ ra ở khe giữa màu ultramarine pha trắng vẽ kính và khung kim loại tối bao quanh.

12716400_1667363556855871_8267806010216882872_o

Chi tiết cửa kính trong bức “Buổi học nhạc

943925_1667363826855844_558128358086565770_n

Johannes Vermeer
Buổi học nhạc (1662 – 1665)
sơn dầu, 74.6 x 64.1 cm

Trong bức “Người chơi guitar” Vermeer dùng kỹ thuật impasto lỏng vẽ các ngón tay, hạt trai, nếp vải, v.v.

12719319_1667360733522820_6630381318502734568_o

Impasto lỏng trên ngón tay trong bức “Người chơi guitar

12716258_1667360956856131_6615967979582035172_o

Impasto lỏng vẽ chuỗi hạt trai trong bức “Người chơi guitar

12697033_1667361046856122_6281903660564425170_o

Impasto lỏng tạo nếp áo trong bức “Người chơi guitar

Còn trong bức “Cô nương ngồi trước đàn virginal” Vermeer dùng sơn đặc vẽ đá ốp chân tường sau đó dùng cán bút vạch lên, tạo khe giữa các phiến đá ốp lát.

12694914_1667362336855993_7220829942237308718_o

Chi tiết đá ốp chân thường trong bức “Cô nương ngồi trước đàn virginal

4) Bí mật xưởng hoạ
Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy nhiều lông lợn từ bút vẽ dính trên mặt một số tranh của Vermeer. Điều này cho thấy Vermeer đã dùng bút lông chất lượng rất thấp hoặc rất cũ, hoặc cả hai, vì bút lông chất lượng tốt không rụng lông.

12719255_1667367023522191_631029596390822072_o

Nhiều lông bút rụng dính trên mặt tranh của Vermeer. Sợi lông bên trái trung tâm ảnh bị gãy gập.

Mặt tranh của Vermeer còn dính nhiều sợi nùi bông chứng tỏ tranh được vẽ trong một thời gian kéo dài hoặc khô rất chậm. Trong mọi trường hợp, điều này cho thấy tranh đã nằm trong xưởng một thời gian khá lâu.

Vermeer đặc biệt ưa dùng nhiều ultramarine từ lapis lazuli – thứ bột màu rất đắt tiền được nhập từ Afghanistan vào châu Âu qua Venice. Tuy nhiên ultramarine mà Vermeer dùng không phải lúc nào cũng có chất lượng cao. Nghiên cứu mẫu thử từ bức “Người đàn bà trẻ đứng bên đàn virginal” của Vermeer cho thấy ultramarine có lẫn nhiều silica là chất không có trong ultramarine tự nhiên. Như vậy có thể Vermeer đã mua bột ultramarine trộn silica, rẻ hơn ultramarine tinh khiết, hoặc ông đã trộn lục đất chứa nhiều silica vào ultramarine. Giả thuyết này và việc Vermeer dùng bút lông chất lượng thấp nói trên có vẻ phù hợp với hoàn cảnh tài chính khó khăn của ông về cuối đời.

(Toàn bộ ảnh từ microfilm chụp các trích đoạn tranh trong bài này là sở hữu thuộc bản quyền của National Gallery, London)
___________

[1] Salvador Dalí, “Đã đến lúc gọi bánh mì là bánh mì và rượu vang là rượu vang.” Nguyễn Đình Đăng trích dịch từ “50 bí mật của tay nghề ma thuật” (1948) của Salvador Dalí.

[2] Vermeer and technique, The National Gallery.

___________

© Nguyễn Đình Đăng, 2016 – Tác giả giữ bản quyền bản quyền. Bạn đọc có thể lưu giữ các bài viết của Nguyễn Đình Đăng để sử dụng cho cá nhân mình, chia sẻ nguyên văn và miễn phí trên internet. Mọi hình thức sử dụng khác như in ấn, sao chép, hiệu đính lại các bài viết này, dù là một phần hay toàn bộ, để phát hành trong các ấn phẩm như sách, báo chí, luận văn, giáo trình, hay nhằm mục đích thương mại (kể cả tại các trang blog, thư viện điện tử trên internet mà để đọc được hay tải xuống người đọc phải trả tiền để mở tài khoản) v.v. đều vi phạm bản quyền nếu không nhận được sự đồng ý bằng văn bản của tác giả.

Thẻ:

Phản hồi của bạn:

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: