Apelles

Nguyễn Đình Đăng

Trong “Lịch sử tự nhiên” quyển 35, chương 36, Pliny cha (25 – 79) có kể về Apelles từ đảo Cos (t.k. IV tr. CN) mà Pliny coi là hoạ sĩ vĩ đại nhất Hy Lạp cổ đại. Để có hình dung sơ bộ về sự vĩ đại của Apelles, độc giả chỉ cần nhớ danh hoạ Sandro Botticelli (1445 – 1510) từng tự coi mình là “Apelles tái thế”, còn Titian (1488/1490 – 1576) được người đương thời gọi là “Apelles thứ hai”.

Trong bài này tôi tóm lược một số huyền thoại về Apelles theo lời kể của Pliny cha.

Apelles và Protogenes

Tranh của Apelles có một vẻ duyên dáng hết sức đặc biệt mà không một hoạ sĩ tiền bối hoặc kế tục nào có. Apelles thường công khai xác nhận điều này trước công chúng. Có lần, chiêm ngưỡng một bức tranh được vẽ rất công phu của Protogenes, ông thừa nhận Protongenes ngang tài ông về mọi mặt, có khi còn vượt ông, chỉ trừ một điểm: Apelles khác Protogenes ở chỗ biết khi nào cần dừng tay. Bằng nhận xét đó, Apelles đã dạy cho các hoạ sĩ một bài học nhớ đời: Đó là cầu toàn thái quá có thể gây hại.

Phục tài Protogenes, Apelles lên thuyền bơi tới Rhodes mong được gặp Protogenes. Từ cảng Apelles đi thẳng tới nhà Protogenes, nhưng ông này đi vắng, chỉ thấy một bà già giúp việc ngồi đó. Trong xưởng vẽ có một bức ván lớn chưa được vẽ đặt trên giá. Khi bà già hỏi danh tính của khách để về báo với chủ, Apelles lấy một chiếc bút lông cạnh giá vẽ, nhúng đầu bút vào màu, vạch lên bức ván đặt trên giá vẽ một đường cực thanh mảnh, rồi nói: “Tôi đây.” Khi Protogenes trở về nhà, vừa nhìn thấy nét vẽ trên ván, ông nói người khách phải là Apelles vì không ai khác có thể vẽ nổi một đường hoàn hảo đến vậy. Nói đoạn, Protogenes vẽ một đường khác màu, chồng lên đường của Apelles, nhưng thanh mảnh hơn, đến mức nằm gọn bên trong đường của Apelles. Sau đó Photogenes dặn bà già rằng nếu Apelles trở lại thì bảo đó là nét vẽ của người Apelles muốn gặp, rồi bỏ đi. Đến nhà tìm gặp Protogenes lần thứ hai, bực mình thấy bị vượt mặt, Apelles dùng màu khác vạch một đường nằm chọn trong khe hở giữa hai đường trước, để không đường nào mảnh hơn có thể chui vào được nữa. Nhìn thấy đường này, Protogenes thừa nhận mình đã thua, và chạy vội ra cảng gặp Apelles trước khi ông lên thuyền ra về.

Pliny khẳng định chính mình đã được nhìn thấy bức tranh đó 4 thế kỷ sau tại cung điện của Ceasar trên đồi Palatine. Trên mặt bức tranh rộng không có gì khác ngoài 3 đường mỏng manh đến nỗi hầu như không nhìn thấy được. Nhưng cũng chính vì thế bức tranh đã thu hút sự chú ý của người xem, và được đánh giá cao hơn tất cả các bức tranh khác bày ở đó. Bức tranh này sau đó đã bị hủy hoại trong một vụ hỏa hoạn tại cung điện.

Apelles cũng chính là người đã giúp Protogenes trở nên nổi tiếng.

Khi gặp Protoneges, Apelles đã là một hoạ sĩ lừng danh, có tranh được nhiều người mua với giá cao, còn tài năng của Protogenes vẫn chưa được công chúng ở Rhodes, quê hương của Protogenes, thừa nhận, vì bụt nhà không thiêng. Thấy Protogenes đặt giá tranh của mình quá thấp, Apelles bèn trả giá 50 talents [1] rồi loan tin mua tranh của Protogenes để bán lại như tranh mình vẽ. Dân Rhodes nghe tin, tỉnh ngộ, đổ xô đến mua tranh Photogènes. Apelles chỉ chịu nhượng lại tranh của Protogenes sau khi người mua trả giá cao hơn ông đã trả.

Apelles và các vị quân vương

Alexander Đại Đế – vua Macedon – rất ngưỡng mộ tài năng của Apelles. Một lần Alexander Đại Đế tới thăm xưởng vẽ của Apelles. Nhà vua không hiểu biết về hội hoạ nhưng lại thao thao bất tuyệt nói về đề tài này. Apelles khẽ đề nghị nhà vua chuyển đề tài, kẻo lũ học trò đang nghiền màu trong xưởng nghe thấy, chúng nó cười cho. Giai thoại này cho thấy Apelles phải có uy tín tới mức nào đối với Alexander Đại Đế để nhà vua, vốn bẳn tính, khỏi phật ý trước một đề nghị như vậy.

13529122_1724803691111857_6681092484186792854_n

Alexander Đại Đế – bích hoạ ở Pompeii, được cho là bản sao bức tranh Apelles vẽ trong đó Alexander Đại Đế được mô tả như thần Zeus tay giơ cao tầm sét.

Apelles được trả 20 talents vàng cho bức chân dung Alexander Đại Đế ông vẽ bày tại đền thờ thần Diana ở Ephesus. Số vàng được tính theo trọng lượng bức tranh. Tương truyền các ngón tay ngón chân trong bức tranh này trông nổi như lồi ra khỏi mặt phẳng bức tranh, còn ánh sét như đánh thẳng từ bức tranh về phía khán giả.

13490839_1725022821089944_2990241951170309245_o

Jacques-Louis David (1748 – 1825)
Apelles vẽ Pancaste trong sự hiện diện của Alexander Đại Đế

13483081_1725022744423285_5580671932200484725_o

Auguste Ottin (1811 – 1890)
Pancaste cởi bỏ xiêm y trước mặt Apelles theo lệnh của Alexander Đại Đế

Alexander Đại Đế còn đặt hàng Apelles vẽ nàng Pancaste khỏa thân. Pancaste là cung phi được Alexander Đại Đế sủng ái nhất. Trong khi vẽ, Apelles đem lòng say mê nàng. Chuyện đến tai Alexander Đại Đế, song nhà vua, thay vì trừng phạt Apelles, đã tặng nàng Pancaste cho hoạ sĩ. Hành động này của nhà vua đã gây tiếng vang trong dư luận, khiến dân chúng kính trọng và yêu mến nhà vua hơn trước. Nhiều người cho rằng nàng Pancaste cũng chính là người mẫu trong bức “Vệ Nữ hiện lên từ biển” (Venus Anadyomene) của Apelles.

13524426_1724785024447057_353798632155199696_n

Bích hoạ tại Pompeii được cho là bản sao bức “Venus Anadyomene” của Apelles

Từ khi còn là tướng của Alexander Đại Đế, Ptolemy đã không ưa Apelles. Sau khi Ptolemy lên ngôi vua Ai Cập, có lần các đối thủ của ông đã bí mật hối lộ một tên hề đồng của nhà vua và xui tên này mời Apelles tới dự một dạ tiệc tại hoàng cung. Thấy Apelles, Ptolemy nổi giận sai người tới yêu cầu Apelles chỉ ra kẻ nào đã mời ông đến dự tiệc. Apelles nhặt một cành củi đầu đã cháy thành than từ lò sưởi trong phòng tiệc, vẽ chân dung một người lên tường, giống đến nỗi, chỉ sau vài nét vẽ của Apelles nhà vua đã nhận ngay ra tên hề của mình.

Varnish đen của Apelles

Các phát hiện của Apelles trong hội hoạ đã giúp ích cho nhiều người, nhưng có một thứ không ai có thể bắt chước được. Sau khi vẽ xong, Apelles thường phủ lên mặt tranh một loại varnish đen rất mỏng (attramentum). Lớp varnish này vừa có tác dụng bảo vệ bức tranh khỏi bụi bẩn, vừa phản quang khiến màu sắc bức tranh lung linh hơn. Lớp varnish còn làm màu sắc dịu đi, hòa quện với nhau, khiến bức tranh có chiều sâu, trông như nhìn qua đá kính (specular stone) [2].

Apelles chỉ dùng 4 màu để vẽ. Dựa theo mô tả của Pliny, người ta cho rằng đó là màu trắng, vàng đất, đỏ đất, và đen. Đây là những màu sau này các hoạ sĩ Phục Hưng sau này từng dùng để vẽ lót.

______________

[1] Hệ thống tiền cổ ở Athens (Hy Lạp): 6 obols = 1 drachma, 100 drachmas = 1 mina, 600 minae = 1 talent. Một người lao động ở Athens kiếm trung bình 2 drachmas/ngày; thầy thuốc và nhà điêu khắc: 6 drachmas/ngày; người lao động đơn giản (không đòi hỏi kỹ năng): 0.5 drachma/ngày. Một ổ bánh mì giá 1 obol; một con cừu: 8 drachmas; nô lệ: 200 – 300 drachmas; nhà ở: 400 – 1,000 drachmas. Như vậy 50 talents (= 3,000 drachmas) Apelles bỏ ra để mua tranh của Protogenes là một số tiền lớn, tương đương giá 3 ngôi nhà xịn thời đó.

[2] Khoáng chất tương tự thủy tinh người La Mã cổ đại thường dùng để che cửa sổ tương tự cửa kính ngày nay.

Thẻ: , ,

3 phản hồi to “Apelles”

  1. ngayvadem3t Says:

    cháu cảm ơn và kính chúc bác mạnh khỏe. mong bài viết của bác mỗi tối.

  2. ngayvadem3t Says:

    xin bác Đăng chỉ cho cháu tên 1 số đầu sách dạy vẽ tranh sơn dầu của nước ngoài
    cháu cảm ơn.

    • Nguyễn Đình Đăng Says:

      1) Ralph Mayer, The Artist’s Handbook of Materials and Techniques (Viking Adult, 1991);

      2) Pip Seymour, The Artist’s Handbook (Arcturus, London, 2003)

      3) Xavier de Langlais, La technique de la peinture à l’huile (Flammarion, 1959 – 2011)

      4) Bill Creevy, The Oil Painting Book: Materials and Techniques for Today’s Artist (Watson-Guptill Materials and Techniques), 1999

      5) Harol Speed, Oil Painting Techniques and Materials (Dover Art Instruction) , 1987

      and many others.

Phản hồi của bạn:

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: