Impasto

Nguyễn Đình Đăng

1) Impasto là gì?

Impasto” là từ tiếng Ý, bắt nguồn từ động từ “impastare” có nghĩa là “nhào bột” thành “pasta”, tức bột đã được nhào sẵn sàng, để làm bánh, các loại mì sợi, mì ống v.v.

impasto

Nhào bột (impastare) để được bột nhào (impasto) làm bánh

Trong hội hoạ sơn dầu, impasto là thuật ngữ chỉ cách vẽ sơn dầu ở dạng đặc quánh, khiến vệt màu nổi lên, phản quang mạnh, gây hiệu quả ánh sáng đặc biệt, tạo ảo giác ba chiều. Nếu impasto được vẽ dày, cấu trúc mặt tranh có thể nổi lên như phù điêu khiến bức tranh không còn là một mặt phẳng, mà là một vật thể 3D thực sự.

2) Impasto tự cổ chí kim

Impasto không phải là một bút pháp mới lạ, mà là một cách dụng bút trong phương pháp vẽ sơn dầu nhiều lớp của các bậc thày cổ điển, bên cạnh day (scumbling), láng (glazing), xoa (rubbing), hòa (blending), gạch bóng (hatching), cào (sgrafitto), chấm (stippling ̣), v.v.

Từ t.k. XV Jan Van Eyck đã dùng impasto trong các bức hoạ của mình. Ví dụ trong chân dung Magaret, ông đã dùng dầu khô được xử lý nhiệt (phơi nắng hoặc đun) trộn với trắng chì để vẽ impasto các chi tiết ren của khăn đội đầu.

Portrait_of_Margaret_van_Eyck

Jan Van Eyck, Chân dung Margaret (1439), sơn dầu trên ván gỗ, 32.5 x 26 cm

van-eyck-margaret-photomicrograph-of-her-headdress-wide

Trích đoạn impasto trên khăn đội đầu trong chân dung Margaret cùa Jan Van Eyck

Từ t.k. XV impasto được các hoạ sĩ trường phái Venetian ưa chuộng và phát triển, ví dụ Titian.

Hoạ sĩ Ý Palma Giovane (1548/1550 – 1628), nguyên là phụ tá trong xưởng của Titian, đã thuật lại cách vẽ cuối đời của Titian như sau:

Ông phác các bức tranh của mình bằng một đống màu, làm thành một cái nền hoặc móng cho cái ông muốn thể hiện trên đó. Chính ta đã nhìn thấy lớp vẽ lót như vậy, được vẽ mãnh liệt bằng bút lông thấm đẫm sơn vàng đất ngả đỏ tinh khiết, tạo nền trung gian; thế rồi bằng một vệt trắng chì được vẽ vẫn bằng một cây bút lông ấy, sau đó nhúng vào đỏ, đen, hoặc vàng, ông tạo ra các vùng sáng và tối có hiệu quả như phù điêu. Và cũng bằng cách này, chỉ với bốn nhát bút ông có thể gợi nên một hình người tuyệt đẹp.

13585191_1726477740944452_2473066414320062058_o

Titian
Vệ Nữ soi gương (kh. 1555)
sơn dầu, 124.5 x 105.5 cm

13576802_1726477980944428_4961350540222672782_o

Trích đoạn impasto trên tóc Vệ Nữ trong bức “Vệ Nữ soi gương” của Titian

Impasto cũng được Johannes Vermeer áp dụng rất tài tình. Trong bức “Người chơi guitar” Vermeer đã dùng dầu hạt óc chó được xử lý nhiệt tạo impasto lỏng vẽ các ngón tay, hạt trai, nếp vải, v.v.

12716337_1666743966917830_4519438848496902906_o

Johannes Vermeer
Người chơi guitar (1670 – 1672)
sơn dầu, 53 x 46.3 cm

 

12716258_1667360956856131_6615967979582035172_o

Impasto lỏng vẽ chuỗi hạt trai trong bức “Người chơi guitar“ của Vermeer

 

12697033_1667361046856122_6281903660564425170_o

Impasto lỏng tạo nếp áo trong bức “Người chơi guitar” của Vermeer

 

12719319_1667360733522820_6630381318502734568_o

Impasto lỏng trên ngón tay trong bức “Người chơi guitar” của Vermeer

Rembrandt dùng impasto để nhấn các phần sáng. Trên phần impasto dày còn ướt, ông kéo các vệt bút tạo ra các nếp nhăn của da, của vải vóc. Sau khi impasto khô, ông lại láng các lớp màu trong lên, rồi dùng giẻ lau đi, khiến màu được láng đọng lại trong các chỗ lõm, tạo nên hiệu ứng quang học kỳ ảo. Một ví dụ điển hình cho impasto của Rembrandt là ống tay áo vàng kim của người đàn ông trong bức “Cô dâu Do Thái”.

 

Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_-_Portret_van_een_paar_als_Oud-Testamentische_figuren,_genaamd_'Het_Joodse_bruidje'_-_Google_Art_Project

Rembrandt
Cô dâu Do Thái (kh. 1665 – 1669)
sơn dầu, 121.5 x 166.5 cm

 

DSCN1722

Impasto trên tay áo vàng kim trong bức “Cô dâu Do Thái” của Rembrandt

Cùng thời Hoàng Kim Hà Lan với Rembrandt, Frans Hals ở Hà Lan và Diego Velázquez ở Tây Ban Nha là những danh hoạ đầu tiên đưa kỹ thuật vẽ trực tiếp (alla prima hay wet-on-wet tức ướt trên ướt), vốn chỉ được dùng để vẽ phác thảo, thành phương pháp dựng tác phẩm hoàn chỉnh. Impasto được hai danh hoạ này áp dụng rộng rãi trong các tác phẩm của mình. Trong chân dung mụ điên Babbe, Frans Hals đã dùng các quệt bút impasto vẽ những chỗ trắng như mũ, cổ áo, ánh kim loại trên bình rượu. v.v. Còn trong chân dung giáo hoàng Innocenti X, Diego Velázquez đã dùng impasto ở tất cả các phần sáng trên khuôn mặt, áo choàng đỏ, áo trắng, chỗ nạm vàng trên ghế, tờ giấy ở tay, v.v.

malle_babbe

Frans Hals
Mụ điên Babbe (1633)
sơn dầu, 75 x 64 cm

 

Retrato_del_Papa_Inocencio_X._Roma,_by_Diego_Velázquez

Diego Velázquez
Chân dung Giáo hoàng Innocent X (1650)
sơn dằu, 141 x 119 cm

Impasto của các bậc thầy này đã mở đường cho các hoạ sỹ Ấn tượng (Impressionism) Pháp, và hậu Ấn tượng (Post-Impressionism), đặc biệt là Vincent Van Gogh. Trong tranh của Van Gogh, impasto đã trở thành bút pháp của biểu cảm và trang trí, ảnh hưởng mạnh tới trào lưu hội hoạ biểu hiện (Expressionism) t.k. XX.

Trong series nhà thờ Rouen, Claude Monet đã chạy đua với hiệu ứng ánh sáng chiếu trên mặt tiền nhà thờ. Ông thú nhận mình đã cố làm điều bất khả. Kết quả là ông đã không thể nắm bắt được sự thay đổi rất nhanh của ánh sáng phản xạ trên các vật thể. Ông chỉ kịp phác vội tại chỗ những mảng chính. Sau đó ông hoàn thiện bức tranh trong xưởng, theo trí nhớ. Monet đã trát lên bề mặt canvas hàng đống impasto, tựa như thợ nề trát vữa lên tường, khiến các bức tranh trong series này của ông trông giống các bức phù điêu.

Screen-Shot-2013-06-05-at-9.46.01-AM

Claude Monet
Nhà thờ Rouen, một trong hơn 30 bức trong series vẽ mặt tiền nhà thờ này từ 1892 tới 1894

Trong tranh Van Gogh, impasto không chỉ tạo phù điêu, mà còn là cách ông biểu hiện cảm xúc và chuyển động. Trong một bức thư gửi em trai Théo, Vincent Van Gogh viết: “Có khi đối tượng được vẽ cần ít sơn, nhưng có khi chất liệu, bản chất của đối tượng đòi hỏi phải vẽ impasto.” Van Gogh vẽ nhiều tranh bằng màu bóp thẳng từ tube, không pha trộn, cứ thế được phết lên canvas.

Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project

Vincent Van Gogh
Đêm sao (1889)
sơn dầu, 73.7 x 92.1 cm

 

08da814c9956ba11eb15f2b502419374

Impasto trong trích đoạn bức “Đêm sao” của Van Gogh

Trong t.k. XX Georges Rouault (1871 – 1958) và Frank Auerbach (sinh 1931) là hai họa sĩ đã đưa impasto tới cực đoan. Xuất thân là hoạ sĩ vẽ kính màu, Georges Rouault đã dùng các đường đen đậm viền các mảng màu cục bộ được trát impasto, gây hiệu quả phù điêu và ảo giác, làm liên tưởng tới các tranh kính giáo đường.

christ-on-the-lake

Georges Rouault
Chúa Jesus trên hồ (1939)

Bị impasto của Rembrandt mê hoặc, vào những năm 1960 Frank Auerbach đã vẽ loạt tranh bằng impasto rất dày, dùng sơn bóp thẳng từ tube, khiến bức tranh trở thành một tác phẩm điêu khắc bằng sơn dầu, với chiều thứ ba dày tới cả gang tay.

unnamed

Frank Auerbach
Đầu E O W II (1964)

3) Impasto medium

Cách tạo impasto đơn giản nhất là trộn nhiều pigment với dầu khô đã được polymer hóa một phần nhờ xử lý nhiệt như phơi nắng hoặc đun. Hầu hết impasto của Rembrandt được vẽ bằng trắng chì, đôi khi vàng chì-thiếc. Trắng chì khô nhanh, khi khô tạo màng phim rắn chắc, không bị nứt. Rembrandt còn dùng phụ gia là phấn trộn vào impasto để tăng thể tích, khiến sơn dày đặc hơn, nhưng không đổi màu, vì phấn, khi hòa với dầu khô, trở nên trong.

Ngày nay các hãng hoạ phẩm sản xuất nhiều loại medium để hoạ sĩ trộn với sơn dầu, tạo impasto. Dưới đây giới thiệu vài loại medium như vậy.

Impasto medium của hãng Rublev

Gồm bột đá vôi (chủ yếu là calcite, khoáng chất chứa phấn calcium carbonate CaCO3), silica và đất sét bentonite để làm đặc, nghiền với dầu lanh đặc.

Velázquez medium của hãng Rublev

Gồm bột đá vôi nghiền với dầu lanh đặc, lỏng hơn Impasto medium của Rublev.

Rublev

Impasto medium (trái) và Velázquez medium (phải) của hãng Rublev

 

Product Images

So sánh hiệu quả của impasto medium (trái) và Velázquez medium (phải) của hãng Rublev

Painting paste của Talens (60ml)

Gồm dầu khô, nhựa tổng hợp, chất làm dày (Talens không cho biết cụ thể), xăng trắng (white spirit), làm tăng thể tích sơn dầu, ngăn mặt sơn dày bị nhăn nheo, giảm độ nhuộm, tăng độ trong, độ bền của màng film, nhưng giữ nguyên độ nhớt của sơn dầu.

Screen Shot 2016-07-02 at 18.15.09

Talens painting paste

Talens painting paste được dùng trong bức “Quà cưới tặng con trai” để vẽ impasto trên mũ, khăn và áo cô dâu chú rể.

600371_1652351725023721_6302071059353695800_n

Nguyễn Đình Đăng
Quà cưới tặng con trai (2015)
sơn dầu, 38 x 45.5 cm

 

12440471_1652358931689667_5496319556742187133_o

Trích đoạn impasto trên mũ cô dâu trong “Quà cưới tặng con trai”

Strong medium của Holbein

Gồm nhựa alkyd, chất làm dày silica, dung môi dầu mỏ tinh chế; tính chất tương tự Talens painting paste, chứa nhựa alkyd để tăng tốc độ khô, khiến màng film khô từ bên trong nên không gây nứt (Tubes 50 ml và 110 ml)

hol-mediumu-403-1

Holbein strong medium

Impasto medium của Lefranc (60 ml)

Chứa nhựa mastic, dầu đặc được xử lý nhiệt, monoxide chì, rất đặc, có thể tạo texture có độ dày 1 – 2 mm, nếu muốn dày tới 5mm thì trộn với Flemish medium. Lefranc khuyến cáo không nên dùng medium này tạo impasto dày quá 5 mm.

medium_d_empatement

Impasto medium của Lefranc

Flemish medium của Lefranc (60 ml)
Chứa nhựa mastic trộn với dầu lanh, dầu oải hương và chất tăng tốc độ khô kẽm – cobalt, khô trong vòng 2 tiếng đồng hồ, tạo màng film bóng và trong, tăng chiều sâu và độ sáng, có thể dùng để láng hoặc trộn với impasto medium để tăng độ dày của impasto vì Flemish medium tạo được gel rất dày.

440806500_2040529cb0

Flemish medium cùa Lefranc

Medium trứng của Xavier de Langlais (Médium à l’oeuf Xavier de Langlais)

Medium này là sáng chế của hoạ sĩ Pháp Xavier de Langlais (1906 – 1975), do hãng Lefranc & Bourgeois sản xuất. Đây là một loại tempera grassa (tempera béo), tức dung dịch nhũ tương gồm lòng đỏ trứng gà trộn với dầu khô như dầu lanh hay dầu hạt óc chó, được dùng làm chất kết dính để nghiền màu tempera grassa từ thời Phục Hưng (Nhũ tương là hợp chất gồm một chất lỏng khuếch tán trong một chất lỏng khác). Medium trứng của Xavier de Langlais có thể được dùng để vẽ impasto, khô nhanh, cho độ bóng mờ, và mặt impasto xốp, tạo cảm giác dày, tăng độ sáng của lớp impasto.

1010215_1594248014167426_267857836653393157_n

Medium trứng của Xavier de Langlais

Trong bức “Thánh thể” những chỗ impasto (như khăn, áo) được vẽ dùng dung dịch trứng Xavier de Langlais.

eucharist

Nguyễn Đình Đăng
Thánh thể (2014)
sơn dầu, 72.7 x 53 cm

 

10426801_1594381674154060_4605927250735765048_n

Trích đoạn bức “Thánh thể”

Alkyd medium của Winsor & Newton

Alkyd là nhựa tổng hợp (polyester) có pha thêm các acid béo và một số chất khác. Sơn alkyd chứa khoảng 10 – 30% nhựa alkyd – chất kết dính của sơn alkyd. Phần còn lại là dầu tạo màng, như dầu lanh hoặc dầu đỗ tương, và bột màu (pigments). Sơn alkyd khô nhanh hơn sơn dầu, hơn 1 ngày nếu không có chất làm khô (drier hay siccative) nhưng chậm hơn acrylic.

Thêm nhựa alkyd vào dung dịch pha màu để vẽ sơn dầu làm sơn khô nhanh hơn, nhưng tính chất quang học của màng phim cũng thay đổi. Màng phim pha nhựa alkyd bóng khác màng phim của dầu lanh hay dầu hạt óc chó (walnut oil) pha các nhựa cây (resin) như Venetian turpentine, copal hay dammar.

Hãng Winsor & Newton sản xuất medium từ nhựa alkyd, có tên Liquin, gồm 3 loại: Liquin Original, Liquin Fine Detail, và Liquin Light Gel. Trong đó Liquin Original có thể được dùng để vẽ impasto lỏng.

11425181_1594245417501019_1615713621175084580_n

Liquin Original của Winsor & Newton

Bên cạnh đó Winsor & Newton còn có Liquin Impasto và Liquin Oleopasto, dùng để vẽ impasto. Liquin Impasto cho màng film hơi bóng (semi-gloss), còn Liquin Oleopasto cho màng hơi mờ (semi-matte).

WNimpasto

Liquin Impasto (tube 60 ml) và Liquin Oleopasto (tubes 200ml và 60 ml)

Nếu xưa kia các bậc thầy cổ điển từng trộn bột phấn, bột thủy tinh vào pigment để tạo impasto, thì chất tạo impasto của các hoạ sĩ hiện đại phong phú hơn nhiều. Ví dụ impasto của Jackson Pollock chứa cả cát, kính vỡ, và nhiều thứ linh tinh khác.

11_alchimia_impasto

Trích đoạn impasto của Jackson Pollock

4) Dụng cụ vẽ impasto

Impasto có thể được vẽ dùng bút lông (cả mềm, như lông chồn Kolinsky, lẫn cứng, như lông lợn), và/hoặc dùng dao vẽ (painting knife, ở ta còn được gọi là bay vì một số dao trông giống bay thợ nề), kết hợp với bút tạo hình (color shaper).

Bút tạo hình có đầu bút được làm bằng silicone, đàn hồi như cao su, được dùng để vẽ cào (sgrafitto) hoặc để tạo texture khi vẽ impasto.

41npcrxksl

Bút tạo hình

Cho đến cuối t.k. XIX, các hoạ sĩ chỉ dùng bút lông để vẽ sơn dầu. Năm 1899 – 1916, hoạ sĩ Mỹ Charles Webster Hawthorne (1872 – 1930), trong khi dạy học trò vẽ phong cảnh ngoài trời tại Massachusetts, đã bày ra cách dùng 2 con dao bả mat-tit (putty knife) thay bút lông để vẽ lên canvas. Từ đó xuất hiện những tín đồ chủ trương chỉ vẽ bằng dao (bay). Trong khi đó, đến tận t.k. XX, vẫn có những hoạ sĩ, như Lucian Freud (1922 – 2011), chỉ dùng bút lông lợn để vẽ impasto.

2247741741_4068b9ecef

Lucian Freud
Tự họa (1985)
sơn dầu, 56.2 x 51.2 cm

Cần phân biệt dao palette (palette knife)dao vẽ (painting knife), mặc dù chúng thường được dùng lẫn lộn. Dao palette là loại dao dùng để nghiền màu, trộn màu, cạo sơn trên palette, thường có cán dao đồng trục với lưỡi dao, lưỡi dao rộng bản, tròn đầu. Dao vẽ là dao dùng để vẽ, có trục cán dao và mặt lưỡi dao nằm trên 2 mặt phẳng song song với nhau, giống bay thợ nề, mục đích là để khi vẽ tay cầm cán dao khỏi dính vào sơn trên mặt canvas. Dao vẽ thường có lưỡi hình trái tim, thoi, tam giác, tuy cũng có những hình thù khác để tạo texture.

CD59F19CCFA4ACA9F8A17AA593355C3A

Dao palette (Palette knife)

 

p631_0

Dao vẽ (Painting knives)

 

Palette-Knives-RGM-big

Một số dao vẽ kỳ dị

5) Thay lời kết

Như đã thấy, impasto có xuất xứ như một trong nhiều cách dụng bút thuộc phương pháp vẽ sơn dầu nhiều lớp, được các bậc thầy cổ điển, kể từ Jan Van Eyck, áp dụng và phát triển. Song các bậc thầy rất tiết chế khi vẽ impasto.

Những hoạ sĩ dùng impasto đơn thuần chỉ nhằm tạo hiệu ứng impasto thì cũng tương tự như những nhạc công trổ kỹ thuật chạy ngón. Những nghệ sĩ như vậy được gọi là các virtuosi, tức các nghệ sĩ gây hiệu ứng thuần túy chỉ vì hiệu ứng, trổ kỹ năng chỉ để khoe kỹ năng.

Impasto không phải là bút pháp duy nhất của hội hoạ sơn dầu. Tùy theo mục đích và sở thích riêng, hoạ sĩ có thể vẽ impasto kết hợp với các bút pháp khác như day, xoa, hòa, gạch bóng, cào, v.v., hoặc có thể hoàn toàn không dùng tới nó.

Vì thế những khẳng định đại loại như phải vẽ dày (impasto) – thậm chí “càng dày càng tốt”, rồi phải “tút” (tiếng Pháp: touche, tức vệt bút), phải “tát” (tiếng Pháp: tache, tức mảng màu, vết màu), thì mới “ra chất sơn dầu, chất hội hoạ, chất tạo hình”, mới có “cảm xúc” v.v., chỉ là những ngộ nhận, bộc lộ một thứ thẩm mỹ hẹp hòi, một kỹ năng nghèo nàn, và một hiểu biết hời hợt về nghề nghiệp.

3.7.2016

Thẻ:

Một phản hồi to “Impasto”

  1. Belka Says:

    Rất thú vị khi đọc các bài viết của anh. Xin cảm ơn và xin phép được chia sẻ.

Phản hồi của bạn:

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: