Lại trao đổi về sơn mài

Dưới đây là trao đổi giữa tôi (N.Đ.Đ.) và hoạ sĩ sơn mài Nguyen Dinh Tuyen ngày 11/12/2016 trong phần comment bài “Ngộ nhận về truyền thống” của tôi đăng tại Tạp chí Mỹ thuật. Tôi đăng lại để các bạn tiện theo dõi, có bổ sung thêm YouTube video và ảnh.

Tạp Chí Mỹ Thuật
Đầu những năm 30, hoạ sĩ Trần Quang Trân đã có những thí nghiệm mò mẫm, rồi Lê Phổ, Mai Trung Thứ cũng thể hiện lối vẽ sơn ta nhưng phần mầu sơn không mài được. Hoạ sĩ Lê Quốc Lộc bậc thầy của sơn mài Việt Nam nhớ lại: “Vào năm 1932, người đã tìm ra cách mài được tranh vẽ bằng sơn ta là hoạ sĩ Trần Văn Cẩn phối hợp với bác phó sơn Đinh Văn Thành. Hai người qua nhiều lần thể nghiệm đã khám phá ra cách nấu sơn cánh gián có pha nhựa thông chứ không pha dầu trẩu để có thể cùng mài được với sơn then vốn đã pha nhựa thông từ xưa. Như vậy cả hai thứ sơn đều có độ dính như nhau, có sức bền chắc chịu được sức mài của hòn đá mài...” trích trong bài Tranh Sơn mài Việt Nam của NPBMT Nguyễn Hải Yến.

N.Đ.Đ.
Người Nhật đã phát triển kỹ thuật sơn (漆: urushi, phiên âm Hán-Việt là tất) từ t.k. VIII. Kỹ thuật rắc và dán lá vàng, bạc lên sơn mài để tạo màu làm thành tranh có tên là maki-e (蒔絵). Kỹ thuật mài sơn urushi tạo ra togidashi maki-e (研ぎ出し蒔絵), tức tranh urushi được làm bằng cách dùng than và nước để mài lớp sơn phủ phía trên cho lớp vàng lót phía dưới lộ ra.

(Nhấn chuột lên hình dưới để xem video)

Screen Shot 2017-08-08 at 17.34.41.png

Hoạ sĩ Nhật Bản Shibata Zeshin (1807 – 1891) có thể là người đầu tiên đã dùng ursuhi để vẽ tranh lên nhiều chất liệu khác nhau, kể cả lên giấy. Tranh urushi (urushi-e) của Shibata Zeshin sau hơn một thế kỷ vẫn không bị bong nứt.

Dưới đây là một tác phẩm của Shibata Zeshin vẽ bằng urushi trên giấy năm 1872.

17951719_1864320390493519_8287342618641117700_n

Tranh của Shibata Zehin vẽ bằng sơn urushi trên giấy năm 1872

Còn chuyện pha nhựa thông vào sơn ta là để mài cho dễ hơn, chứ không phải là phát minh ra sơn mài. Nhựa thông (E: rosin, colophony, F: colophane) là sản phẩm thu được sau khi chưng cất nhựa (resin) chiết từ vỏ các cây họ thông để tách turpentine. Nhựa này sau khi khô rất giòn, dễ bị lão hóa vì bị oxy hóa. Cho nên nếu pha quá nhiều nhựa thông vào sơn sẽ làm màng phim sau khi khô dễ nứt vỡ. Có thể đó là một trong nhiều nguyên nhân khiến tranh sơn mài của Việt Nam, kể các của các “bậc thầy”, mới có vài chục năm đã bong nứt thê thảm.

17880658_1864335057158719_3666424509775594100_o

Nhựa thông (rosin, colophony)

Trong sơn dầu, colophony được coi là nhựa rởm, đôi khi bị pha lẫn vào Venetian turpentine kém chất lượng để tăng tốc độ khô và giảm giá thành. Venetian turpentine xịn là nhựa rút từ lõi cây larch Âu châu (tức thông rụng lá, từ chữ Hán – Việt “lạc diệp tùng” 落葉松), có tên khoa học là larix decidua, mọc ở vùng núi Alps và Carpathian.

17952451_1864335663825325_5121227175181892198_n

Trong hội hoạ, việc dùng hoạ phẩm rẻ tiền đồng nghĩa với việc làm giảm chất lượng tranh, rút ngắn tuổi thọ của tác phẩm.

Nguyen Dinh Tuyen
Sơn ta, bản chất rất mạnh, là một loại axit có thể gây dị ứng nặng cho da người (dân trong nghề vẫn gọi là bị sơn ăn hay lở sơn) nên người ta buộc phải hoà loãng ra để có thể pha trộn với các màu khác nếu không thì bị đen sì hết cả. Trước kia được hoà cùng dầu trẩu nhưng nhược điểm rẩt lâu khô, nếu bị bắt hanh thì chỉ có cạo đi vẽ lại ,sau đó họ nghĩ ra nhựa thông vẽ nhanh khô hơn nhưng nhược điểm bị giòn, rễ rạn nứt! Những thế hệ đầu tiên dùng dầu lạc cho dễ vẽ và rửa bút, về sau dùng dầu hoả.

N.Đ.Đ.
Cả urushi của Nhật (chủ yếu chứa urushiol), sơn ta (chủ yếu chứa laccol), sơn Thái và Miến Điện (thitsiol) đều thuộc long-chain phenols đã bi alkyl hóa, chỉ có tính acid yếu, nhưng gây viêm da mạnh do chất alkylresorcinols. Viêm da này thuộc loại viêm da qua tiếp xúc, có tên toxicodendron dermatitis.

Nguyen Dinh Tuyen
Tác phẩm của Shibata Zeshin thuộc sưu tập của MET (New York ) đúng là chất lượng vẫn còn rất tuyệt vời, mặc dù đã qua hơn 140 năm.

N.Đ.Đ.
Còn đây là bức “Cò trắng và quạ đen” do Shibata Zeshin vẽ khoảng năm 1880 bằng urushi và thiếp vàng trên giấy, 41.9 x 60.6 cm, tức cách đây cũng khoảng 140 năm, hầu như còn nguyên.

17904383_1864320997160125_8515276462722079040_n

Shibata Zeshin
Cò trắng và quạ đen
1880, urushi trên giấy

Trong khi đó, nhiều kiệt tác của những hoạ gia được coi là bậc thầy tranh sơn mài Việt Nam, mà một số người cho là không chất liệu nào khác có thể bì kịp, được vẽ chỉ mới vào những năm 1930 – 1940, tức đến nay chưa đầy một thế kỷ, đã bong nứt, xỉn, mất màu, xuống cấp nghiêm trọng. Có bức bong nứt chỉ chưa đầy 50 năm sau khi vẽ, khi tác giả của nó vẫn còn sống [1].

17884174_1864321867160038_2126121444981044700_n

Bức tam bình “Giáng sinh” do hoạ sĩ Nguyễn Gia Trí vẽ bằng sơn mài năm 1941, nay đã bị xuống cấp, hư hỏng.

Nguyen Dinh Tuyen
Có nhiều nguyên nhân cho sự xuống cấp của tranh sơn mài Việt Nam, ngoài chuyện bị xỉn màu do dùng bạc xay thì nguyên nhân khách quan cũng chiếm phần không nhỏ. Cho tới nay, các hoạ sỹ vẫn phải phó mặc tác phẩm của mình vào sự may rủi và đạo đức nghề nghiệp của các nghệ nhân chế tác son, vàng bạc , sơn, vóc. Bất cứ một sự không hoàn hảo nào cũng đều góp phần không nhỏ vào sự bền vững của tác phẩm. Điều kiện bảo quản cũng rất quan trọng. Môi trường ẩm mốc khiến cho sự oxy hoá nhanh hơn, rồi khi đi chuyển tranh mà bị sứt sẹo thì thật tai hoạ, nước, hơi ẩm sẽ làm tấm vóc rộp lên khiến cho tác phẩm bong tróc và rạn nứt mà vô phương cứu chữa !

N.Đ.Đ.
Hơn 3 năm trước tôi có hỏi một chuyên gia sơn mài am hiểu cả sơn ta lẫn sơn urushi về lý do vì sao tranh sơn mài Việt Nam hỏng nhanh thế. Câu trả lời mà tôi nhận được là như sau. Bên cạnh lý do môi trường và điều kiện bảo quản, các hoạ sĩ sơn mài Việt Nam không trộn màu theo cách của các nghệ nhân sơn mài làm đồ mỹ nghệ. Theo chuyên gia sơn mài này, bột màu cần được trộn và nghiền kỹ với sơn ta cho thật nhuyễn thật mịn, không vón cục, nếu không màu sẽ không hiện và hợp chất sẽ tối đi khi sơn khô. Một khi màu được trộn không kỹ, và tỉ lệ bột màu trong hợp chất với sơn ta quá cao (nhằm dễ đạt được màu mong muốn), mặt tranh sơn mài sẽ trở nên yếu. Nghệ nhân sơn mài biết rõ điều này như một trong những yếu tố cốt tử của sơn mài. Vì thế các nghệ nhân bỏ hàng giờ để nghiền kỹ bột màu với sơn ta, trong khi nhiều hoạ sĩ sơn mài của ta thường trộn bột màu với sơn ta chỉ trong vài phút, ngay trên palette.

Ở Nhật, trước khi trở thành hoạ sĩ tranh urushi, người ta phải học để thông thạo kỹ năng của nghệ nhân. Nhờ đó hoạ sĩ tranh urushi Nhật hiểu rõ tầm quan trọng của việc nghiền màu. Ở Việt Nam, tiếc thay, cái mác nghệ sĩ đã được nống lên quá cao so với nghệ nhân, khiến nhiều người coi khinh kỹ năng của người thợ, muốn đốt cháy giai đoạn, đi tắt đón đầu.

Sơn dầu cũng tương tự như vậy. Muốn có sơn dầu chất lượng tốt, bền, thì ngoài việc dùng các pigment xịn và dầu khô xịn, việc nghiền kỹ sơn, để ngấu cũng rất quan trọng. Các nhà sản xuất sơn dầu xịn nghiền sơn bằng máy 3 trống quay không dưới 4 lần, để ngấu từ vài tháng tới 1 năm rưỡi. Sau đó lại cho vào máy nghiền 1 lần nữa rồi mới đóng tube. Bởi vậy nên tôi hiểu chất lượng của pigment chỉ được nghiền qua loa bằng dao palette trên palette trước khi vẽ sẽ như thế nào.

17917449_1864332353825656_8295038390329494548_o

Thực tập tại hãng hoạ phẩm Matsuda: Dùng dao palette nghiền pigment với dầu lanh để được màu sơn dầu ultramarine.

Nguyen Dinh Tuyen
Anh nói rất đúng, việc đào tạo các sinh viên sơn mài của trường mỹ thuật đúng là có khiếm khuyết khi không dạy những kỹ thuật căn bản của nghề sơn nên vẫn phải vừa làm vừa học. Sinh viên vẫn nói chệch thành khoa “sơn mò” cũng là có cơ sở. Tuy nhiên hoạ phẩm tồi khiến việc pha màu trở nên khó khăn không theo ý mình, thêm dầu hoả dường như là giải pháp tối ưu nhưng tỷ lệ sơn bị giảm khiến cho kết cấu lỏng lẻo hơn, tranh bị xác và cũng nhanh xuống màu!

N.Đ.Đ.
Tôi cũng không rõ vì sao trong khi “mò mẫm”, các hoạ sĩ sơn mài Việt Nam không thử thay dầu hỏa bằng dung môi khác ví dụ như dầu long não (camphor oil), distilled turpentine, hay spike lavender oil. Nếu muốn chậm khô thì pha thêm dầu lanh. Hay là họ đã thử rồi nhưng không được như ý? Nhiều khi thất bại đơn giản chỉ vì dùng chất liệu rởm hoặc không tinh khiết. Nhưng ngày nay có thể mua được các dung môi xịn nói trên từ các hãng bán hoạ phẩm uy tín ở nước ngoài không khó khăn lắm.

Nguyen Dinh Tuyen
Vấn đề này có lẽ thuộc về phạm trù dân tộc tính của ngườu Việt ta chăng: ngại thay đổi, sợ thất bại, chỉ quen với những thứ đã có sẵn mà hoạ sỹ cũng không phải là ngoại lệ. Cách đây khoảng 15 năm, hồi còn ở VSC (Vermont Studio Center), em đã thử nghiệm vẽ sơn mài trên giấy bìa, thếp vàng bạc lên rồi vẽ thật mịn để chỉ phải mài rất ít, tránh nước làm hỏng giấy, thấy cũng khá ổn mà lại giải quyết được 2 vấn đề: cân nặng của vóc và không phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Tuy nhiên khi về nước nhiều người xem lại bảo không phải tranh sơn mài nên lại thôi!

N.Đ.Đ.
Quá hay. Sao lại thôi? Nếu bạn tin vào cái bạn làm thì đừng bao giờ từ bỏ, kể cả khi người khác phê phán bạn. Benjamin Franklin (1705 – 1790) từng nói: “Any fool can criticize, condemn and complain – and most fools do.” (Bất cứ kẻ ngu nào cũng có thể phê phán, lên án và than phiền – và hầu hết những kẻ ngu đều làm như thế.)

Nguyen Dinh Tuyen
Chắc sẽ quay lại với thử nghiệm trên vì thấy có nhiều lợi ích có thể khai phá được. Tuy nhiên do dốt về hoá chất nên phải nhờ anh tư vấn. Hy vọng anh ủng hộ !

N.Đ.Đ.
Dĩ nhiên tôi ủng hộ nhưng tôi chưa bao giờ vẽ sơn mài nên không biết có giúp gì bạn được không.

Shibata Zeshin vẽ urushi trên giấy. Ai dám bảo đó không phải là urushi-e? Mà đó là urushi-e hay không thì có nghĩa lý gì? Tranh của Shibata Zeshin đã tồn tại hơn 1 thế kỷ mà vẫn đẹp. Đó mới là điều quan trọng.

14.4.2017

________
[1] Quang Thi, “Cứu tranh của danh họa Nguyễn Gia Trí”, Tuổi Trẻ, 30/07/2013.

Advertisements

Nhãn:

Phản hồi của bạn:

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: