Những con số biết nói

Nguyễn Đình Đăng

Theo công trình của hai nhà nghiên cứu từ Đại học Oslo (Na Uy) và Getty Conservation Institute (Hoa Kỳ) vừa được công bố tháng 12/2016 [1], sơn ta do cửa hàng Toàn Lộc tại 48 Hàng Hòm (Hà Nộ)i bán ra có hàm lượng laccol và nhựa thông như sau [2]:

– Sơn sống Phú Thọ chứa 57% laccol
– Sơn sống Phú Thọ pha nhựa thông chứa 8% laccol và 91% nhựa thông
– Sơn then Phú Thọ chứa 11% laccol thông và 88% nhựa thông
– Sơn then Phú Thọ pha nhựa thông chứa 9% laccol và 90% nhựa thông
– Sơn cánh gián Phú Thọ chứa 18% laccol và 80% nhựa thông

17973833_1867812440144314_912754033221447761_o

Như vậy sơn sống chứa hàm lượng laccol rất cao và không bị pha tí nhựa thông nào.
Các loại sơn còn lại, như sơn then, sơn cánh gián, do cửa hàng này bán ra, đều đã bị pha một hàm lượng lớn nhựa thông (trên 80%) khiến hàm lượng laccol chỉ còn dưới 20%.
Nhựa thông làm màng film sơn ta yếu đi. Càng nhiều nhựa thông màng phim càng yếu. Chưa kể nhựa thông còn chứa nhiều abietic acid.

Như đã viết trong mục 2-vii bài “Chất kết dịnh và dung môi của sơn dầu“[3], “nhựa sống của thông chứa khoảng 70% rosin, 15% turpentine, và 15% tạp chất lẫn nước. Rosin chứa tới 90% acid nhựa cây (resin acid), trong đó có khoảng 30 – 40% abietic acid (C20H30O2), khi khô tạo màng cứng, giòn, dễ nứt vỡ, dễ nóng chảy (tại 70 – 80°C), dễ lão hoá vì bị oxy hóa.”

Có lẽ sơn ta phủ trên một số đồ sơn và hoành phi câu đối cổ sơn không bị pha nhựa thông hoặc pha rất ít nhựa thông nên đã bền vững theo năm tháng, trong khi nhiều tranh sơn mài Việt Nam rất kém bền vững vì, bên cạnh các nguyên nhân khác, sơn ta dùng để làm tranh đã bị pha quá nhiều nhựa thông, thành ra chứa rất ít laccol.

Trong số các mẫu thử được các tác giả công trình [1] thẩm định, lấy từ 8 bức sơn mài của một số hoạ sĩ Việt Nam trong Witness Collection, mẫu thử từ bức “Làng ở Thủ Dầu Một” do Trần Hà vẽ bằng sơn ta những năm 1940 – 1950 chứa ít nhựa thông nhất, trung bình 4.75%. Màu vàng từ vàng thật của bức tranh này sau 60 – 70 năm trông vẫn còn rực rỡ. Các mẫu thử từ 5 bức vẽ bằng sơn ta của các tác giả Xu Man năm 1960, Phan Kế An kh. 1970, Nguyễn Văn Bình 1971, Nguyễn Thế Vinh 1979, và Nguyễn Xuân Việt 1988, đều chứa hàm lượng nhựa thông trung bình trên 30%. Riêng trong bức tranh “Người đàn bà và hoa sen” (kh. những năm 1970) của Phan Kế An, màu nâu đen chứa tới 65% nhựa thông, màu đen và nâu nhạt chứa 45% nhựa thông. Mẫu thử từ 2 bức trừu tượng của Nguyễn Gia Trí vẽ trong những năm 1970 – 1980 cho thấy bức vẽ bằng sơn điều và laccol pha thitsiol chứa rất ít nhựa thông (trung bình 3.5%), còn mẫu thử từ bức “Trừu tượng với các cô gái” được vẽ chỉ bằng sơn điều chứa tới 33.5% nhựa thông.

17966035_1868820556710169_532874217624716645_o

Trần Hà
Làng ở Thủ Dầu Một (kh. 1940 -1950)
60 x 90 cm, Witness Collection

 

18056451_1868820620043496_7753006381133239392_o

Phan Kế An
Người đàn bà và hoa sen (kh. những năm 1970)
90 x 60 cm, Witness Collection

 

18056212_1868820693376822_6353319187487465072_o

Nguyễn Gia Trí
Tĩnh vật với các cô gái (kh. những năm 1970 – 1980)
63 x 86 cm, Witness Collection

Các chuyên gia phục chế cũng từng cảnh báo verni nhựa thông là một chất liệu rẻ tiền, chỉ được dùng để đánh bóng các đồ dùng chất lượng thấp, không nên dùng nhiều trong các tác phẩm hội hoạ [4].

Các tác giả công trình [1] cho biết bước tiếp theo của họ sẽ là nghiên cứu tình trạng lão hóa của tranh sơn mài Việt Nam nhằm đưa ra những biện pháp bảo tồn phục chế hữu hiệu.

Đề xuất cách khắc phục

Theo tôi, có thể thay nhựa thông bằng Venetian turpentine. Dung dịch này được chế từ nhựa thơm (balsam) chiết từ lõi cây larch Âu châu (tức thông rụng lá, từ chữ Hán – Việt “lạc diệp tùng” 落葉松), có tên khoa học là larix decidua, mọc ở vùng núi Alps và Carpathian. Venetian turpentine chứa rất ít abietic acid. Đây là thứ nhựa cây các bậc thầy Flemish và Phục Hưng từng dùng trong kỹ thuật vẽ sơn dầu nhiều lớp (Xem mục 2-vii trong chuyên khảo [2]), khiến mặt tranh có nước men bóng rất đẹp.

Thực tế, nhiều Venetian turpentine trên thị trường hoạ phẩm là rởm vì bị thay thế bằng nhựa thông hoặc pha nhiều nhựa thông.

Holbein Japan và Royal Talens là hai hãng sản xuất Venetian turpentine xịn, tức được làm từ nhựa cây larch châu Âu. Đây cũng là hai loại Venetian turpentine tôi hiện đang dùng để vẽ sơn dầu.

18057894_1868818663377025_8811450947195022262_n

Venetian turpentine của hãng Holbein (trái) và Royal Talens (phải). Venetian turpentine của hai hãng này đều được chế từ nhựa cây larch châu Âu mọc ở Áo hòa với dầu thông. Sản phẩm của Holbein chứa khoảng 25% dầu thông, có màu vàng sáng. Sản phẩm của Talens chứa ít dầu thông hơn, có mầu sẫm, gần nâu.

Người Nga có câu: “Попытка не пытка.” (Thử không phải là cực hình). Các bạn vẽ sơn mài hãy thử dùng Venetian turpentine một lần thay nhựa thông xem hiệu quả ra sao.

___________

[1] Bettina Ebert and Michael R. Schilling, A technical analysis of paint media used in twentieth-century Vietnamese lacquer paintings, Studies in Conservation, 61:sup3 (2016) 52-67.

[2] Về hiệu sơn Toàn Lộc, trang 54 – 55 trong công trình [1] viết:

Các cuộc phỏng vấn với các hoạ sĩ đã cho thấy những thông tin lý thú về các lựa chọn chất liệu của họ. Nguyễn Lâm, một hoạ sĩ sơn mài làm việc tại tp HCM đã cung cấp các mẫu sơn mài và phụ gia làm khô. Ông sử dụng chủ yếu là sơn Campuchia mua tại Sở Ngoại thương tp HCM. Sơn ta Phú Thọ của Nguyễn Lâm được mua từ nhà cung cấp sơn mài chính ở Hà Nội, cửa hàng có tên Toàn Lộc tại 48 Hàng Hòm. Ông còn cung cấp các hỗn hợp pha trộn sơn mài Campuchia và sơn ta.

Một số mẫu sơn sống và chín được mua từ Toàn Lộc. Sơn này, vốn có xuất xứ từ Phú Thọ, được nói là đã được pha thêm phụ gia là nhựa thông. Sơn chín thường được gọi là sơn cánh gián do màu nâu trong của nó. Cửa hàng này còn bán một loại sơn khác được biết với tên sơn điều, hay sơn hạt điều, từ miền nam Việt Nam.

[3] Nguyễn Đình Đăng, Chất kết dính và dung môi của sơn dầu.

[4] http://www.williamsburgartconservation.com/historic-varnishes-and-resi.html

 

Advertisements

Nhãn:

Phản hồi của bạn:

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: