Vài ký hoạ cũ

17/04/2014

Nguyễn Đình Đăng

Trong làng mỹ thuật Việt Nam từ bao năm nay vẫn tồn tại một lúng túng lớn là không biết dịch thuật ngữ dessin (drawing) ra tiếng Việt thế nào cho nó “chuẩn không cần chỉnh”. Dịch là hình hoạ thì sợ nhầm với các bài hình hoạ hàn lâm, dịch là hình vẽ thì e mông lung quá. Người Nhật cũng gặp khó như vậy, nhưng khác làng ta ở chỗ chẳng câu nệ “chửi cha không bằng pha tiếng“, các hoạ sĩ Nhật đã biến tiếng Tây thành tiếng Nhật, nhờ đó dessin trở thành デッサン (phát âm “đet-xang“), chứ chẳng mấy khi dùng từ Hán 素描 (phát âm sobyō, hay tố miêu theo phiên âm Hán Việt).

Danh hoạ Tân Cổ điến Pháp Jean Aguste Dominque Ingres (1780 – 1867), một đại cao thủ hình họa, từng nói: “Dessin là sự trung thực của nghệ thuật.”  Hơn 120 năm sau, một danh hoạ khác – Salvador Dalí (1904 – 1989) – đã nhắc lại lời của Ingres. Song hình như không mấy tin vào khả năng đọc hiểu của hậu sinh, ông đã nói thêm cho rõ như sau: “Dessin là sự trung thực của nghệ thuật. Ở đây không có chỗ cho gian lận. Chỉ có hay hoặc dở mà thôi.”

*

Vì sao dessin lại có vai trò quan trọng như vậy trong hội hoạ? Có phải chỉ vì nó phản ánh tính riêng tư hay sự thầm kín sâu xa nhất của hoạ sĩ  để được coi là xương cốt của tác phẩm? Thực ra ý nghĩa của dessin còn sâu sắc và phức tạp hơn.

Nếu bạn cho rằng chỉ từ sau khi nghệ thuật ý niệm (conceptual art) ra đời vào t.k. XX, người ta mới coi giá trị của tác phẩm nghệ thuật trước hết nằm trong ý tưởng hơn là ở cách thể hiện thì bạn đã nhầm to. Kinh Thánh đã dạy: “Không có gì mới dưới ánh mặt trời“. Nghệ thuật hiện đại chỉ làm một việc tái chế các ý tưởng hình thức cũ. Thật vậy, từ thời Cổ Đại Plato đã cho rằng ý tưởng luôn thuần khiết và đẹp hơn bất cứ hình thức biểu hiện nào dưới một dạng tạo ra cảm xúc. Đến đầu thời Trung Cổ, Saint Augustin (354 – 430) viết trong “Xưng tội” (quyển X): “Những hình hài hoạ tiết, mà thông qua linh hồn nghệ sĩ được truyền vào đôi bàn tay khéo léo của họ, đã đến từ Cái Đẹp kia, ngự bên trên linh hồn của chúng ta, cái mà hồn tôi đang ngày đêm khao khát.” Như vậy, từ thời Trung Cổ con người đã hiểu cái đẹp tối thượng là cái đẹp vô hình, chỉ có trong ý tưởng. Sáng tạo của hoạ sĩ luôn xuất phát từ ý tưởng, từ ý niệm trừu tượng trong tâm trí mình. Nghệ sĩ đơn thuần là kẻ trần tục bắt chước Thượng Đế. Chỉ có Thượng Đế mới là đấng duy nhất thực sự sáng tạo: Ngài đã sáng tạo ra thế giới bằng chính trí năng của mình, chẳng mảy may bận tâm tới phong cách hay trường phái nào cả.

Đó là vì sao, từ 600 năm trước, những người thời Phục Hưng đã đặt phát minh sáng chế cao hơn sự thực hiện, thi hành. Phát minh sáng chế bao gồm sự khám phá và tổ chức các ý tưởng trước khi biến chúng thành nghệ thuật. Giống như Thượng Đế khi sáng tạo ra thế giới, hoạ sĩ tuân theo một hình hoạ nội tại (disegno interno) (hay bản vẽ bên trong) để dựng tác phẩm của mình trong một hình thức cụ thể. Từ đó disegno hay dessin trở thành nền tảng của toàn bộ nghệ thuật. Giorgio Vasari (1511 – 1574) thậm chí còn coi disegno như cha đẻ của mọi nghệ thuật. Hình hoạ nội tại (disegno interno), hay ý niệm, đã trở thành phần quan trọng nhất trong nghệ thuật. Phần còn lại của tác phẩm chỉ là sự tạo dựng bề ngoài, bộc lộ các tư duy chỉ tồn tại trong trí năng. Các nghệ sĩ thượng hạng được coi là siêu phàm không phải vì vẻ đẹp bề ngoài trong các tác phẩm của họ mà bởi ý tưởng sâu xa khiến hành động sáng tạo của họ có thể sánh ngang hành động của Thượng Đế khi Ngài sáng tạo ra muôn loài. Ở một khía cạnh nhất định, có thể nói nghệ thuật hiện đại và hậu hiện đại đã đẩy điều này đi quá xa, khiến nó  trở thành lố bịch khi ý tưởng nghệ thuật được gói gọn trong vài câu tuyên ngôn.

*

Để kết thúc, mời độc giả thưởng thức vài ký hoạ cũ của người viết những dòng này.

IMG_0114

Inna (1983)

IMG_0171

Myriam (1978)

IMG_0179

Thuyền trưởng Anatoly Koptelov (1978)

IMG_0188

Bà Antonina Koptelova, vợ thuyền trưởng (1978)

IMG_0129

Irochka (1984)

IMG_0130

Ira phơi nắng trên bãi cát (1984)

IMG_0177

Ngựa
ký họa sanguine và than

IMG_0135

Cháu Đức

IMG_0116

Lera (1984)

IMG_0104

Mario (1989)

IMG_0123

Olga đang nhảy múa (1984)

IMG_0124

Nhảy đôi (1984)

IMG_0120

Nina (1984)

IMG_0173

Ký hoạ bút sắt (1978)

Thiếu nữ Thái (1986)

Thiếu nữ Thái (1986)

IMG_0113

Mai đang đọc sách trên tàu ra ngoại ô Moskva (1985)

17.04.2014

 


Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 261 other followers