Faked in Vietnam

30/08/2015

(Làm giả tại Việt Nam)

Nguyễn Đình Đăng

Nhân Tạp chí Mỹ thuật đề nghị đăng comment ngày 18.8.2015 của tôi về vụ tranh Picasso “lưu lạc” tại Việt Nam, tôi viết lại comment đó thành bài hoàn chỉnh dưới đây.

N.Đ.Đ.

Làm tranh giả ở Việt Nam chẳng phải là một chuyện gì mới lạ.

Đến bản thân các hoạ sĩ cũng sản xuất tranh giả nhan nhản (chép lại tranh người khác hoặc của chính mình) để bán, còn các viện bảo tàng mỹ thuật (BTMT) – kho báu nghệ thuật của quốc gia – lại đi “khơi mào chuyện chép tranh” [1],khiến các kiệt tác của hội hoạ Việt Nam như hai bức “Chơi ô ăn quan” và “Hai thiếu nữ và em bé” của hai đại danh hoạ quốc gia là Nguyễn Phan Chánh và Tô Ngọc Vân đều có mỗi bức 2 “bản gốc”, một ở BTMT Việt Nam tại Hà Nội, một ở BTMT của Nhật Bản tại Fukuoka, mà đến nay vẫn chưa bảo tàng nào thừa nhận tranh của mình là bản sao [2].

Song, nếu như trước đây thị trường tranh giả nội địa chỉ loanh quanh “đánh bắt ven bờ” thì, từ khi “ra biển lớn”, phạm vi của nó đã được mở rộng sang châu Âu, và dường như không tha một ai, bất kể đó là đại danh hoạ thời Phục Hưng như Leonardo da Vinci [3] hay thế kỷ XX như Pablo Picasso.

Mới đây, một người tên là Lê Thành Công ở Bình Dương vừa công bố với báo chí [4] rằng ông hiện sở hữu một bức tranh do Picasso vẽ năm 1959.

Bức tranh ông Lê Thành Công sử hữu

Bức tranh ông Lê Thành Công sử hữu

Trong comment đầu tiên vào tin này ngày 10.8.2015 [5], tôi đã đưa ra hai bằng chứng cho thấy bức tranh của ông Công chỉ là bức tranh chép bởi lẽ:

1) Chữ ký và phong cách viết năm sáng tác không giống chữ ký và phong cách của Picasso năm 1959 (ví dụ phong cách viết con số 5).

2) Kích thước bức tranh của ông Công, 99 x 115 cm, không phù hợp với kích thước tranh chuẩn của Pháp, nơi Picasso sống và làm việc.

Chữ ký và ngày tháng năm trên bức tranh ông Công sở hữu

Chữ ký và ngày tháng năm trên bức tranh ông Công sở hữu

Mẫu chữ ký năm 1959 từ tranh của Picasso 

Mẫu chữ ký năm 1959 từ tranh của Picasso

Pháp là một trong những quốc gia đầu tiên đặt ra hệ thống kích thước chuẩn cho vải vẽ (canvas) và khung căng canvas (strainer) từ t.k. XVII [6]. Sau khi được chuẩn hóa lần thứ hai vào t.k. XIX, hệ thống này từ đó đến nay được lưu hành tại Pháp và một số nước khác, kể cả Nhật Bản. Điều đó có nghĩa là tranh sơn dầu kích thước dưới 2 m của các hoạ sĩ sống ở Pháp hầu hết đều theo kích thước chuẩn này (Xem bảng). Vì thế kích thước là một trong những yếu tố đầu tiên cần được xem xét để giúp khẳng định liệu một bức tranh có phải do hoạ sĩ sống tại Pháp vẽ hay không [7].

Bảng kích thước canvas và strainer theo tiêu chuẩn của Pháp có 20 số, bắt đầu từ kích thước nhỏ nhất (0) tới lớn nhất (120). Mỗi số có cùng độ dài của cạnh lớn (chiều rộng) và 3 khổ Figure (hay Portrait), tức hình người hay chân dung, viết tắt là F, Paysage, tức phong cảnh, viết tắt là P, và Marine, tức biển, viết tắt là M. Khổ F gần với hình vuông nhất. Khổ M dài nhất. Như vậy có tất cả 60 kích thước.

Bảng kích thước canvas và strainer theo tiêu chuẩn của Pháp có 20 số, bắt đầu từ kích thước nhỏ nhất (0) tới lớn nhất (120). Mỗi số có cùng độ dài của cạnh lớn (chiều rộng) và 3 khổ Figure (hay Portrait), tức hình người hay chân dung, viết tắt là F, Paysage, tức phong cảnh, viết tắt là P, và Marine, tức biển, viết tắt là M. Khổ F gần với hình vuông nhất. Khổ M dài nhất. Như vậy có tất cả 60 kích thước.

Bảng kích thước chuẩn của Pháp không có kích thước nào giống kích thước bức tranh của ông Công.

Quả nhiên, sau chưa đầy một tuần lễ, Trung tâm Nghệ thuật hiện đại Georges Pompidou thuộc Bảo tàng quốc gia Pháp đã xác nhận, bức tranh của ông Công sở hữu chỉ là phiên bản của bức tranh gốc, hiện được trưng bày tại Trung tâm Georges Pompidou [8].

Bức tranh gốc của Pablo Picasso Tĩnh vật với chai vang to (1959) sơn dầu trên canvas, 89 x 116 cm Trung tâm Georges Pompidou

Bức tranh gốc của Pablo Picasso
Tĩnh vật với chai vang to (1959)
sơn dầu trên canvas, 89 x 116 cm
Trung tâm Georges Pompidou

Đối chiếu với bức tranh gốc của Picasso, tôi thấy 2 nhận xét của tôi ở trên là hoàn toàn đúng.

Bức tranh gốc của Picasso có kích thước 89 x 116 cm. Đây là khổ F50 trong bảng kích thước chuẩn của Pháp.

Vụ này còn là minh hoạ mới nhất cho nhận định của Salvador Dalí. Trong cuốn sách “50 bí mật của tay nghề ma thuật” [9], xuất bản năm 1948, Dalí viết:

Chúng ta nên hiểu một bức tranh mà một thợ sơn cửa có thể sao chép lại trong vòng non nửa giờ là loại tranh gì, bất kể trừu tượng hay phi trừu tượng, siêu thực hay hiện sinh, bất kể cái nhãn triết học giả hiệu nào có thể được dán lên nó (…) Giá trị của các bức tranh có thể được dễ dàng bắt chước lại như thế có nguy cơ tụt hạng xuống thấp hơn giá trị của những cái cửa nói trên, mặc dù những cái cửa đó không được vẽ tí nào.”

Dĩ nhiên, giá trị mà Dalí nói tới ở đây không phải là con số hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu USD của các nhà đấu giá Sotheby’s hay Christies’. Bởi nếu căn cứ vào những con số này thì 1 lạng phân của nghệ sĩ cũng có giá không dưới 1 tỉ đồng Việt Nam [10].

Bàn về nghệ thuật hiện đại, hoạ sĩ Mỹ Robert Florczak, giáo sư đại học Prager, đã nhận định như sau:

Nhưng vào thế kỷ 20 có một chuyện đã xảy ra. Tính Uyên Thâm, Sự Truyền Cảm và Cái Đẹp đã bị thay thế bởi Cái Mới, Sự Khác Biệt và Cái Xấu Xí. Ngày hôm nay, sự ngớ ngẩn, sự vô nghĩa, và sự tởm lợm toàn diện lại được đưa lên như cái hay nhất của nghệ thuật.” [11]

Florczak đương nhiên không phải là người đầu tiên nhận ra điều này [12], nhưng ông là một trong số ít người dám công khai trình bày quan điểm của mình trước sinh viên và công luận.

Rõ ràng, sự đoạn tuyệt với truyền thống và kỹ thuật sơn dầu cổ điển, được các bậc thầy như Leonardo da Vinci, Michelangelo, Raphael, Titian, Dürer, Rembrandt, Vermeer, v.v. dày công xây dựng và phát triển từ hàng trăm năm trước, đã đẩy hội hoạ tới tình trạng suy thoái kể từ t.k. XX, khiến các bức hoạ của các danh hoạ như Picasso, Fernand Léger v.v. có thể được chép lại dễ dàng về mặt kỹ thuật.

Tuy nhiên, kể cả trong “kỹ nghệ làm giả“, tính đại khái, không chịu tìm hiểu đến nơi đến chốn, cộng với sự “dị ứng” với lý thuyết và học thuật, cũng đã khiến một bức tranh giả “made in Vietnam” dễ dàng bị phát hiện.

                                                                                          30.8.2015

Chú giải:

[1] Bảo tàng Mỹ thuật VN khơi mào chuyện chép tranh, Sông Hương, 15.5.2009; đăng lại từ Đất Việt

[4] Cao Hùng, Tranh của danh hoạ Picasso xuất hiện ở ViệtNam? Lao Động, 9.8.2015.

[5] Xem comment tại đây.

[6] Roger de Piles, Les premiers elemens de la peinture pratique, 1684, trang 53.

[7] Về kích thước chuẩn của tranh, xem Nguyễn Đình Đăng, Khung căng vải vẽ, 18.7.2015; Nguyen Dinh Dang, Standard canvas and stretcher sizes satisfying golden and silver ratios as well as optimal use of material, 7.8.2015, revised 28.8.2015.

[8] Hưng Long, Sự thật về tranh ký tên Picasso “đi lạc” ở Việt Nam, PetroTimes, 14.8.2015.

[9] Salvador Dalí, 50 secrets of magic craftsmanship (1948), tr. 18. Xem bản trích dịch tiếng Việt của Nguyễn Đình Đăng, Đã đến lúc gọi bánh mì là bánh mì và rượu vang là rượu vang.

[10] Năm 1961, nghệ sĩ Ý Piero Manzoni đã cho phân của mình vào 90 hộp kim loại, gắn kín, mỗi hộp 30 g, đặt tên là “C. của nghệ sĩ” (Merda d’artista). Manzoni bán mỗi hộp này với giá tương đương 30 g vàng, tức 37 USD vào năm 1961. Năm 2007 nhà đấu giá Sotheby’s đã bán được một hộp c. của nghệ sĩ này với giá 124 000 Euros, tương đương 150 000 USD.

[11] Robert Florczak, Why is modern art so bad? Bản dịch tiếngViệt của Nguyễn Đình Đăng, Vì sao nghệ thuật hiện đại lại tồi tệ đến như vậy? 

[12] Sinh thời, hoạ sĩ Trịnh Hữu Ngọc có lần đã nói với tôi: “Chúng nó trát c. lên tranh và gọi đó là nghệ thuật.”


Theo dõi

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 498 other followers