Leonardo học sơn dầu từ ai?

30/06/2015

Nguyễn Đình Đăng

Trong tiểu sử Leonardo da Vinci, được viết ba thập niên sau khi Leonardo qua đời và tái bản 18 năm sau đó (1568), Giorgio Vasari đã thêu dệt nên huyền thoại rằng khi cha Leonardo cho Verrocchio xem các dessin của Leonardo, Verrocchio đã kinh ngạc và nhận cậu bé làm môn đệ.

Thực ra Leonardo tới Florence vào năm 1469, khi đã 17 tuổi, như được ghi trong tờ khai thuế năm đó của cha ông. Đối với một người mới bắt đầu học vẽ vào thời Phục Hưng, 17 tuổi là quá muộn. Ngoài ra chỉ có 2 văn bản chính thức còn lưu trữ tới ngày nay chứng thực cho sự hiện diện của Leonardo tại xưởng của Verrocchio là danh sách hội hoạ sĩ Florence năm 1472 trong đó có tên Leonardo và Verrocchio, và văn bản năm 1476 khi Leonardo bị kết tội thông dâm với người đồng giới. Năm đó Leonardo đã 24 tuổi và vẫn thuộc xưởng hoạ của Verrocchio. Như vậy trước khi gia nhập xưởng họa của Verrocchio, Leonardo đã phải hoàn thành việc học hội hoạ, nếu không ông khó có thể thành hội viên hội hoạ sĩ Florence năm 1472.

Vasari còn kể tiếp một huyền thoại nổi tiếng rằng khi Verrocchio vẽ bức “Lễ rửa tội cho Chúa Jesus“, ông đã giao cho Leonardo vẽ 2 thiên thần trong tranh. Leonardo vẽ đẹp đến mức Verrocchio từ đó bỏ bút không vẽ nữa mà chỉ chuyên tâm làm điêu khắc.

Các nghiên cứu mới đây của National Gallery London [1] cho thấy câu chuyện của Vasari có nhiều khả năng chỉ là hoang đường. Trên thực tế phần lớn bức “Lễ rửa tội cho Chúa Jesus” đã được Verrocchio vẽ bằng tempera theo đặt hàng từ năm 1468, kể cả đầu hai thiên thần quỳ ở góc trái. Sau đó, có lẽ do bận với các đặt hàng khác mà Verrocchio đã phải gác bức tranh lại. Khi Leonardo gia nhập xưởng Verrocchio, ông được giao việc hoàn thành nốt bức tranh này bằng sơn dầu.

Andrea Verrocchio do Leonardo da Vinci hoàn thiện Lễ rửa tội cho Chúa Jesus (1468 - 1477) tempera và sơn dầu trên ván gỗ, 177 x 151 cm Galleria degli Uffizi, Florence

Andrea Verrocchio do Leonardo da Vinci hoàn thiện
Lễ rửa tội cho Chúa Jesus (1468 – 1477)
tempera và sơn dầu trên ván gỗ, 177 x 151 cm
Galleria degli Uffizi, Florence

Vậy Leonardo đã học vẽ sơn dầu ở đâu và từ ai trước khi gia nhập xưởng của Verrocchio?

Có nhiều khả năng Leonardo đã theo học sơn dầu tại xưởng của anh em Polaiuollo – các đối thủ của Verrocchio thời đó [1]. Từ năm 1467 Antonio và Piero del Polaiuollo đã vẽ bức tranh thờ bằng sơn dầu và tempera trên ván gỗ tại nhà nguyện giáo hoàng Bồ Đào Nha ở Florence. Piero đôi khi vẽ trên ván gỗ bách (cypress), thường ít được dùng tại Ý, và không phủ gesso. Trong cuốn “Sách về hội hoạ“, Leonardo cũng liệt kê gỗ bách làm vật liễu đỡ của hội hoạ. Trong cả cuốn sách dày hơn 530 trang này chỉ có 2 trang viết về cách vẽ sơn dầu và màu keo như sau:

Để một bức tranh trường tồn vĩnh cửu
Vẽ dessin rõ nét lên giấy căng phẳng trên khung, sau đó quết imprimatura dày bằng hắc ín và bột gạch tán mịn, sau đó quết lên hai lớp trắng chì và vàng chì-thiếc [2], sau đó lên màu, và quết varnish bằng dầu cũ trong và đặc, rồi ép nó vào một tấm kính phẳng. Nhưng cách tốt hơn, đó là lấy một miếng gốm phẳng tráng men, rồi láng lên một lớp imprimatura bằng trắng chì và vàng chì-thiếc, sau đó lên màu và quết varnish, rồi ép vào một tấm kính trong phủ varnish sáng. Nhưng đầu tiên hãy làm bức tranh khô trong lò, và sau đó quết varnish bằng dầu hạt óc chó và hổ phách, hoặc bằng dầu hạt óc chó đặc qua phơi nắng.

Nếu bạn muốn làm những tấm kính mỏng và phẳng, hãy thổi thủy tinh vào giữa hai tấm đồng hoặc đá cẩm thạch nhẵn thật mạnh cho bóng vỡ ra. Tấm kính sẽ phẳng và mỏng tới mức bạn có thể uốn cong tấm kính. Bạn dán nó bằng keo và varnish vào bức tranh. Dù mỏng như thế nhưng nó vẫn chịu được mọi va đập. Thậm chí có thể hơ nóng trên lò. [3]

Chương “Để một bức tranh trường tồn vĩnh cửu” trong “Sách vể hội hoạ” (Libro della pittura) do Francesco Melzi, môn đệ của Leonardo da Vinci, chép lại vào năm 1540 từ bản thảo gốc Leonardo viết bắt đầu từ 1490. Trước khi các bản thảo gốc bị thất thoát, vào t.k. XVII một bản bị cắt xén mang tên “Trattato di pittura” (Luận thuyết về hội họa, hay Treatise of painting) của Leonardo đã được lưu hành và nhập vào thư viện Vatican dưới tên Codex Urbinas.

Cách vẽ trên canvas
Căng canvas của bạn lên khung, quết lên một lớp keo loãng, để khô, rồi vẽ phác hình lên đó bằng bút lông. Vẽ màu da thịt trước; và trong khi nó còn tươi và ướt, vẽ cả bóng hòa vào nhau theo kiểu của bạn. Màu da thịt được trộn từ trắng chì, lake (phẩm đỏ trong) và vàng chì-thiếc. Bóng tối với màu đen, nâu umber, và một ít lake. Bạn có thể dùng phấn đen nếu muốn. Sau khi bạn đã làm dịu lớp đầu tiên này, hay màu chết, và để khô, bạn có thể chỉnh sửa bằng cách vẽ lên trên dùng lake và các màu khác, và nước keo đã được chuẩn bị trước đó từ lâu và giữ ở dạng lỏng, bởi vì nó sẽ tốt hơn dưới dạng đó, và không bị bóng. Một lần nữa, để làm bóng tối hơn, hãy pha lake và keo như trên với mực; và có thể dùng màu tối này láng để làm tối nhiều màu khác, vì nó trong; như làm tối màu lam trời, lake. Đối với các màu sáng, có thể láng đơn thuần bằng lake trộn keo tinh khiết lên trên lake, vermilon đã khô.

Trang tiếp theo, gồm đoạn cuối chương

Trang tiếp theo, gồm đoạn cuối chương “Để một bức tranh trường tồn vĩnh cửu” và toàn bộ chương “Cách vẽ trên canvas” trong “Sách về hội hoạ” của Leonardo da Vinci do Francesco Melzi chép lại.

Nội dung như đánh đố của những ghi chép trên cho thấy có lẽ chúng là những kinh nghiệm lộn xộn thu được từ xưởng hoạ của anh em Pollaiuolo.

Vào những năm 1460 các xưởng hoạ ở Florence đã bắt đầu kết hợp vẽ tempera với sơn dầu. Tuy nhiên, trong khi các hoạ sỹ ở các trung tâm như Venice, Naples, Urbino, Ferrara có điều kiện thuận lợi gặp gỡ các hoạ sĩ Bắc Âu hoặc thậm chí đi sang Flanders, Đức để nghiên cứu sơn dầu, thì các hoạ sĩ Florence không có được những kiến thức trực tiếp như vậy. Cách dùng sơn dầu của anh em Pollaiuolo cho thấy họ cố mô phỏng một số hiệu ứng thấy từ các tranh của các hoạ sĩ Bắc Âu. Họ vẽ thẳng bằng màu đục đặc, không hòa dung dịch, kể cả khi vẽ da thịt. Trong bức tranh lớn “Tử đạo của thánh Sebastian” các vệt bút dài cho thấy anh em Pollaiuolo đã tìm hiểu khả năng che phủ các mảng lớn của sơn dầu. Trong các mảng đỏ, lục, lam và tím, họ đã đạt được những màu rất sâu và mạnh giống như trong tranh của các hoạ sĩ Bắc Âu, nhưng các lớp sơn thường dày và ghồ ghề. Dường như họ chưa hiểu rằng cần phải vẽ nhiều lớp rất cẩn thận để tạo độ sâu của các màu, đặc biệt khi dùng các màu lâu khô như phẩm đỏ (lake). Hậu quả của việc khô không tốt là một số chỗ sơn bị rộp lên trông như bị cháy. Một số chỗ khác bị nứt vì lớp trên khô trước lớp dưới (nứt sơ cấp).

Antonio và Piero Pollaiuolo Tử đạo của thánh Sebastian (1475) sơn dầu trên ván gỗ, 291.5 x 202.6 cm National Gallery, London

Antonio và Piero Pollaiuolo
Tử đạo của thánh Sebastian (1475)
sơn dầu trên ván gỗ, 291.5 x 202.6 cm
National Gallery, London

Antonio và Piero Pollaiuolo Tử đạo của thánh Sebastian  (trích đoạn)

Antonio và Piero Pollaiuolo
Tử đạo của thánh Sebastian
(trích đoạn)

Những bức sơn dầu đầu tiên của Leonardo cũng bộc lộ những khuyết điểm y hệt như vậy. Trong bức “Lời truyền tin“, mái tóc của Đức Mẹ bị những vết nứt rộng, giống các vết nứt do dùng quá nhiều bitumen trong hội hoạ t.k. XVIII – XIX. Bức “Đức Mẹ hoa cẩm chướng” bị nứt sơ cấp trên áo lam và mặt sơn bị nhăn nheo cả trên da thịt. Cách vẽ sơn dầu của Leonardo trong bức “Lễ rửa tội cho Chúa Jesus” mang nhiều âm hưởng từ kỹ thuật của anh em Pollaiuolo. Da thịt chúa Jesus được xoa nhẵn bằn ngón tay. Các nếp áo thiên thần được vẽ trực tiếp, không dùng láng màu. Cách vẽ nước rất giống trong cách vẽ trong bức “Tử đạo của thánh Sebastian” của anh em Pollaiuolo.

Leonardo da Vinci Lời truyền tin (kh. 1472 - 1476) sơn dầu và tempera trên ván gỗ, 100 x 221.5 cm Galleria degli Uffizi, Florence

Leonardo da Vinci
Lời truyền tin (kh. 1472 – 1476)
sơn dầu và tempera trên ván gỗ, 100 x 221.5 cm
Galleria degli Uffizi, Florence

Leonardo da Vinci, Lời truyền tin (trích đoạn)

Leonardo da Vinci
Lời truyền tin
(trích đoạn)

Trái: Leonardo da Vinci, Đức Mẹ hoa cầm chướng, kh.1477-1478, sơn dầu trên ván gỗ, 62 x 48.5 cm, Alte Pinakothek, Munich. Phải: Trích đoạn với phần bị nứt do vi phạm nguyên tắc

Trái: Leonardo da Vinci, Đức Mẹ hoa cầm chướng, kh.1477-1478, sơn dầu trên ván gỗ, 62 x 48.5 cm, Alte Pinakothek, Munich.
Phải: Trích đoạn với phần bị nứt do lớp trên khô trước lớp dưới (trong khung đỏ)

Nước do Leonardo vẽ bằng sơn dầu trong bức

Nước do Leonardo vẽ bằng sơn dầu trong bức “Lễ rửa tội cho Chúa Jesus

Nước trong bức

Nước trong bức “Tử vì đạo của thánh Sebastian” do anh em Pollaiuolo vẽ

Chỉ có bức “Chân dung Ginevra de’ Benci” là không mắc các khuyết điểm đó. Trong bức chân dung này Leonardo dường như đã chịu ảnh hưởng mạnh từ các bức chân dung Hà Lan xuất hiện trong các sưu tập tại Florence thời bấy giờ, đặc biệt là các bức hoạ của Hans Memling và Petrus Christus (Xem chi tiết trong [1]).

Leonardo da Vinci Chân dung Ginevra de' Benci (kh. 1474 - 1478) sơn dầu trên ván gỗ, 38.1 x 37 cm National Gallery of Art, Washington D.C.

Leonardo da Vinci
Chân dung Ginevra de’ Benci (kh. 1474 – 1478)
sơn dầu trên ván gỗ, 38.1 x 37 cm
National Gallery of Art, Washington D.C.

Hans Memling Chân dung một bà lão (kh. 1470 - 1472) sơn dầu trên ván gỗ, 35.4 × 29.3 cm Louvre, Paris

Hans Memling
Chân dung một bà lão (kh. 1470 – 1472)
sơn dầu trên ván gỗ, 35.4 × 29.3 cm
Louvre, Paris

Petrus Christus Chân dung thiếu nữ (kh. 1470) sơn dầu trên ván gỗ, 29 x 22.5 cm Gemäldegalerie, Berlin

Petrus Christus
Chân dung thiếu nữ (kh. 1470)
sơn dầu trên ván gỗ, 29 x 22.5 cm
Gemäldegalerie, Berlin [4]

*

Dựa trên kinh nghiệm trong hội hoạ tempera, các thiên tài Phục Hưng Ý như Leonardo da Vinci đã mầy mò tự học vẽ sơn dầu, và chỉ trong một thời gian vài thập niên họ đã đạt tới những tột đỉnh mà các thế hệ của 5 thế kỷ tiếp theo chỉ còn biết há miệng kinh ngạc trong tuyệt vọng. Việc các hoạ sĩ t.k. XX rũ bỏ truyền thống phải chăng một phần cũng bởi mặc cảm sau nhiều cố gắng bất thành?

27.6.2015

_____________

[1] Jill Dunkerton, Leonardo in Verrocchio’s workshop: Re-examining the technical evidence, National Gallery Technical Bulletin, Vol. 32 (2011) pp. 4 – 31.

[2] Nguyên văn trong bản gốc tiếng Ý là giallolino tức vàng chì – thiếc (Pb2SnO4, PbSnO3 or PbSn1-x SixO3) [C. Pelosi, G. Agresti, U. Santamaria, and E. Mattei, Artifical Yellow Pigments: Production and Characterization through Spectroscopic Methods of Analysis, e-Preservation Science 7 (2010) 108 – 115]. Nhưng hầu hết các bản dịch tiếng Anh đều dịch là vàng Naples, tức Pb(SbO3)2/Pb3(SbO4)2 hay jaune d’antimoine.

[3] Các bản dịch tiếng Anh và tiếng Pháp đều bỏ khổ cuối cùng này.

[4] Nứt trong tranh sơn dầu có 3 loại: nứt sơ cấp (primary craquelure) do vẽ lớp trên khô trước lớp dưới, nứt thứ cấp (secondary carquelure) do tuổi của tranh, dầu khô đi, canvas hoặc ván gỗ biến dạng v.v., và nứt cơ học do ảnh hưởng bên ngoài như va chạm v.v. Loại nứt trên tranh của Petrus Christus là nứt thứ cấp, điển hình trong tranh sơn dầu trên ván gỗ của các hoạ sĩ Flemish t.k. XV – XVI.

______________________
© Nguyễn Đình Đăng, 2015 – Tác giả giữ bản quyền. Bài này được viết với mục đích phổ biến kiến thức. Bạn đọc có thể lưu giữ để sử dụng cho cá nhân mình. Khi trích dẫn bài này cần ghi rõ nguồn: Nguyễn Đình Đăng, “Leonardo học sơn dầu từ ai?” (2015),
https://nguyendinhdang.wordpress.com/2015/06/30/leonardo-hoc-son-dau-tu-ai/.
Mọi hình thức sử dụng khác như in ấn, sao chép lại bài viết này, dù là một phần hay toàn bộ, để phát hành trong các ấn phẩm như sách, báo chí, luận văn, hay nhằm mục đích thương mại (kể cả tại các trang thư viện điện tử trên internet mà để đọc được hay tải xuống người đọc phải trả tiền để mở tài khoản) v.v. đều vi phạm bản quyền nếu không nhận được sự đồng ý bằng văn bản của tác giả.

Theo dõi

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 429 other followers